Plus PS

Meelopen met de familierechter: 'Het gaat wel om vrijheidsbeneming'

Verwarde en psychiatrische patiënten die gedwongen worden opgenomen: het worden er steeds meer. PS liep mee met familierechter Dick van den Brink en was bij zittingen overal in de stad - zelfs op straat. 'Het raakt me, het gaat wel om vrijheidsbeneming.'

Wijkagenten op zoek naar een bewoner. Die doet niet open en besloten wordt zitting te houden op straat met zijn advocaat Beeld Marc Driessen

Manus, een man van in de vijftig, is er klaar voor. Met zijn armen over elkaar wacht hij zijn zitting af in een apart zaaltje in een opvanghuis van HVO-Querido. Waarom hij is opgeroepen, weet hij niet. "Ik hoop dat we het over mijn loonsverhoging gaan hebben," zegt hij, zonder een spoortje ironie.

Dat de Amsterdamse rechtbank vandaag moet oordelen over zijn gedwongen opname in een kliniek, daar had hij geen idee van. Hij begrijpt niet waarom hij weg moet uit zijn kamer. "Ik zit goed in mijn vel, vermaak me kostelijk en kan met iedereen goed overweg."

Geheugenverlies
Maar de verpleging en de arts denken daar anders over. De instelling kan meneer niet handhaven. Manus lijdt aan geheugenverlies, plast in zijn broek, leent zijn bankpas uit aan derden, heeft geen ziektebesef en is dringend toe aan de juiste zorg, lichten ze toe.

"Het is hier niet meer te doen," zegt de arts, die vreest dat Manus op straat belandt als hij niet gedwongen wordt opgenomen in een kliniek. Maar Manus is niet voor één gat te vangen. "Dan koop ik toch een boot," oppert hij.

Twee politieagenten zitten in een hoekje van de ruimte om bij te springen, mocht Manus agressief worden. De sympathieke Manus houdt zich echter gedeisd. Al wordt hij wel overrompeld als senior-rechter Dick van den Brink (59), een van de twintig familierechters van Amsterdam, na het horen van alle partijen een rechterlijke machtiging afgeeft, waarmee Manus tijdelijk in een kliniek kan worden opgenomen.

"Wat zullen we nou krijgen? Wat heb ik nou weer gedaan? Ik vind dit niet kloppen," reageert Manus. Van den Brink, geduldig: "Het is geen straf. U kunt er niets aan doen. U bent ziek."

Caravans en tentjes
Het is de eerste van de negen Bopz-zaken (Wet Bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen) die vandaag 'op de rol' staan. De in 1994 tot stand gekomen Wet Bopz, die de oude Krankzinnigenwet uit 1884 verving, regelt gedwongen opnames en behandeling van mensen met een stoornis.

Van den Brink en zijn griffier Jeroen Koomen (53) stappen na de zitting, die hooguit twintig minuten heeft geduurd, in de klaarstaande auto. Chauffeur Herman Nieuwenhuis (51) rijdt hen de hele dag naar de adressen van de patiënten, die in psychiatrische klinieken, ziekenhuizen, daklozenopvang en huizen wonen of in caravans, tentjes, in parken, op pleintjes en in de hal van CS bivakkeren.

De clientèle is divers: psychiatrische patiënten, ernstige overlastgevers, verwaarloosde demente bejaarden, loverboyslachtoffers met een laag IQ, jongeren met anorexia, en drugs- en alcoholverslaafden met psychoses en achtervolgingswaanzin.

Geen uitgebreid pleidooi
Bij de zittingen zijn een psychiater, verpleegarts of sociaal-verpleegkundige en een advocaat. Bij thuisbezoeken is ook de politie er om veiligheidsredenen.

Rechter Dick van den Brink (l) en griffier Jeroen Koomen in beraad in de Herenkamer van Arkin, tussen de lopende zaken door Beeld Marc Driessen

De volgende rit gaat naar de flatwoning van een psychotische, zwakbegaafde vrouw (64). Ze is verbaal agressief en de buren tot overlast. De vrouw moet volgens haar ambulant behandelteam dringend in een psychiatrisch ziekenhuis worden opgenomen. Twee politieagenten bonzen hard op haar deur en de met luxaflex verduisterde ramen, maar de vrouw, die ambulante hulp weigert, geeft geen sjoege.

Van den Brink, net als de griffier en advocaat niet in toga, houdt de zitting daarom buiten - pal voor de ingang van haar flat. De rechter en de psychiater gaan er even bij zitten, op een hoge bloembak. Er is bij deze Bopz-zittingen geen uitgebreid pleidooi op papier, hooguit zijn er wat aantekeningen op een A4'tje.

Meer geweld
Het besluit valt snel: mevrouw wordt met een rechterlijke machtiging opgenomen. De politie zal haar binnen veertien dagen van huis halen. Terug in de auto zegt Van den Brink: "We willen graag dat mensen bij hun zitting aanwezig zijn. Maar soms houden ze expres de deur dicht of zijn ze van hun vaste stek gevlucht, omdat ze hebben gehoord dat we eraan komen."

Bij de rechtbank zien ze het aantal Bopz-zittingen de laatste jaren toenemen. In 2013 waren er 2335 Bopz-zaken, dit jaar stevenen ze af op een kleine 2800. Daarom worden extra en langere zittingsdagen gepland. De griffiers zien daarnaast steeds vaker Oost-Europese en Arabische namen op de zittingslijst voorkomen.

De Amsterdamse rechtbank ziet het aantal zogeheten zittingen waarbij verwarde personen en psychiatrisch patiënten gedwongen worden opgenomen de laatste vijf jaar toenemen. In 2013 waren er ruim 2300 zittingen, dit jaar stevent de rechtbank af op een kleine 2800 zaken. (klik)

"Ook lijken we steeds meer geweld tegen te komen," aldus een van de griffiers van de rechtbank. Griffier Koomen heeft weleens meegemaakt dat het flink uit de hand liep. "Tijdens een zitting stond een patiënt, een jongen van in de twintig, de hele tijd rustig in een hoek van zijn woonkamer te luisteren. Ineens trok hij de telefoon uit de muur en kwam met het snoer op de agent af. Hij wilde hem kelen. De politieman pakte snel zijn pepperspray."

Spoedmaatregel
Deze middag is er een aantal zaken op de TOA (Tijdelijke Overbruggingsafdeling) van Arkin. Hier verblijven patiënten die manisch-depressief (bipolair), psychotisch en/of schizofreen zijn en onmiddellijk dreigend gevaar veroorzaken. De eerste zaak houdt de rechter staand in een separeercel, omdat de patiënt er niet uit mag. De man krijgt drie weken IBS (inbewaringstelling) opgelegd: een spoedmaatregel voor gedwongen opname in een zorginstelling. Het blijft vrij rustig in de cel.

De volgende zittingen zijn in het keukentje van de instelling. Het kopje koffie slaan Van den Brink en Koomen af. Hete koffie of zelfs een bekertje water op tafel is niet handig. Ze hebben meegemaakt dat een patiënt ermee gooide toen de beslissing van de rechter hem niet zinde. En die kans is vrij groot: in ongeveer acht van de tien zaken valt het besluit dat de patiënt gedwongen wordt opgenomen.

De zitting van een cliënt bij haar flatwoning op straat Beeld Marc Driessen

Ook een 24-jarige lotgenoot krijgt IBS opgelegd. Hij vindt dat wel fijn, want hij wil graag naar een zorginstelling. "Maar niet naar mijn oude opvangadres, want daar kwam een medebewoner met messen mijn kamer binnen."

Gebrek aan opvangplaatsen
Waarom hij dan een keer is gevlucht uit de opvang, vraagt rechter Van den Brink.
"Ik miste mijn moeder en ben een knuffel bij haar gaan halen. Ik kon het niet meer aan; al die artsen die zeggen dat ik gek ben," zegt de man.

Tone (70) wil graag met naam in de krant en pontificaal op de foto; hij houdt van de camera. Hij is filmregisseur, acteur, schilder en kunstverzamelaar, vertelt hij. "Ik verzamel Breitners en Van Goghs. En... hoe heet ie ook alweer... Gabriël. Van hem heb ik laatst weer een schilderij voor driehonderd euro op de kop getikt."

Tone zit sinds enkele dagen op de TOA, waar patiënten doorgaans niet langer dan een dag of drie verblijven, maar door gebrek aan opvangplaatsen er soms tien moeten zitten. In Tones kamer staat alleen een bed, waarop stapels schetsbladen met door hem gemaakte tekeningen. "Kijk, dit is een monument voor Van der Laan. Zie je de drie kruisen van de stad?"

Een puinhoop
Tone is manisch, soms wat in de war en verwaarloost zichzelf. De politie constateerde dat zijn huis een puinhoop was. Maar Tone, die graag zijn verdere leven in de VS zou slijten, zegt dat het decorstukken zijn. "Weet je, Vincent van Gogh was ook bipolair. Ik dus ook, maar ik snijd mijn oor niet af," vertelt hij de rechter.

Van den Brink hoort zijn verhaal aan: "U heeft de regie over uw leven niet goed voor elkaar. U heeft tot op zekere hoogte artistieke vrijheid, maar toch geef ik u IBS zodat ze u nader kunnen onderzoeken en u straks op verantwoorde wijze naar Amerika kunt."

De laatste zitting van deze dag is in de Nieuwe Valeriuskliniek, een psychiatrisch ziekenhuis. De bipolaire patiënte is hier opgenomen omdat ze spullen uit haar huis gooide, naakt over straat liep en verbaal agressief was. "Ik ben manisch-depressief. Mijn moeder is doodgegaan, ik heb de Bijlmerramp meegemaakt en nog veel meer ellende," somt ze op.

Heftige en emotionele zaken
In de kliniek gaat het beter met haar. "Ik heb een goed bed en zelfs de douche werkt." Ze wil hier blijven, maar het liefst vrijwillig. Daar wil rechter Van den Brink niet aan. "U bent daar te broos voor."

Ook goed, zegt ze. Ze wil nog wel een ding kwijt. Ze werd onlangs vijftig. "Dat is toch een getal hè? Maar ik heb helemaal geen taart gehad en ook geen surpriseparty. Ik zat hier helemaal in mijn eentje." De rechter knikt, begripvol.

Deze Bopz-dag zit erop. Senior-rechter Dick van den Brink, sinds vijf jaar familierechter, is best moe na zo'n volle dag. "Het zijn heftige en emotionele zaken. Het gaat wel over vrijheidsbeneming. Dat raakt mij meer dan bijvoorbeeld een schietpartij tussen twee bendeleiders."

Dynamisch en afwisselend
Van den Brink was voorheen strafrechter in grote strafzaken als de Tattookillers, die van de Damschreeuwer en van de 23-jarige vrouw die haar baby in de Bijenkorf van vierhoog liet vallen en er zelf achteraan sprong.

De Bopz-zittingen noemt hij 'dynamisch en afwisselend'. "Je ziet op deze zittingen een keur aan mensen."

Naar een zitting in Zuidoost Beeld Marc Driessen

Zijn vonnis levert soms heftige reacties op. "Je wordt af en toe enorm uitgescholden. Een keer hief iemand zijn hand om mij te slaan. Bij een strafzaak ben ik nooit bang geweest, maar bij deze zittingen wel verschillende keren. Vooral jonge jongens kunnen heel rustig en gezeglijk zijn, en dan ineens ontploffen en hard op de tafel slaan. De ruimtes waarin je de zitting houdt, zijn klein en de betrokkene zit vaak op een meter afstand van je."

Zulke reacties hebben effect op hem. "Het doet je natuurlijk wat als iemand explodeert. Maar ik houd mezelf altijd voor dat het om zieke mensen gaat."

Drugscircuit
Op een andere zittingsdag vergezelt griffier John Binken (47) rechter Van den Brink. Binken heeft weleens meegemaakt dat hij en een rechter bij een thuisbezoek ter verwelkoming een pot aardbeienjam naar hun hoofd kregen van een patiënt die leed aan de ziekte van Huntington. "De pot spatte op de deur uiteen. We zaten alle twee onder de jam en toen moest de zitting nog beginnen."

Chauffeur Nieuwenhuis, tevens marktkoopman op de Lindengracht, vertelt dat hij een keer moest bijspringen toen een patiënt zijn woning uitstormde en bovenop de dienstdoende rechter dook. "De rechter viel in de bosjes. Ik stapte vlug uit mijn auto en ben hard gaan schreeuwen, waarna hij achter mij aanging."

Ook op deze zittingsdag zijn er negen zaken. De eerste is van de 43-jarige aan coke en cannabis verslaafde Byron. Hij vraagt zelf, vrij ongebruikelijk, om te worden opgenomen. Byron gebruikt al vijftien jaar en wil het drugscircuit uit.

Moeilijk
De zitting wordt gehouden in de Herenkamer van Arkin in de Sarphatistraat. Een veldwerker is die ochtend Byron gaan zoeken. Het was hem ontschoten dat zijn zaak vandaag dient. Byron schuift een beetje over zijn stoel. "Bent u zenuwachtig? Het is moeilijk hè," zegt Van den Brink, die Byron voor zes maanden laat opnemen.

Zitting bij de Nieuwe Valerius-kliniek Beeld Marc Driessen

De kop is eraf. Nieuwenhuis rijdt naar een psychiatrische kliniek in Noord. "Mag ik even de fles?" vraagt Van den Brink in de auto aan de griffier. Uit het deurvakje komt de fles antibacteriële gel tevoorschijn. Na elke zaak wassen beide heren steevast hun handen ermee.

Intussen wordt de volgende zaak doorgenomen: een machtiging 'tot voortgezet verblijf' voor een jaar voor Floor (57), een bekende van de rechtbank. Zij is bijna vijftien jaar geleden opgenomen in een kliniek. Ze is manisch-depressief, psychotisch en schizofreen, en lijdt aan heftige stemmingswisselingen.

Poep op het meubilair
De rechter zit tijdens de zitting op een paar meter afstand. In het verleden was Floor fysiek en verbaal agressief, riep racistische verwensingen naar medebewoners en smeerde poep op het meubilair.

Of ze begrijpt wat er besproken wordt, informeert Van den Brink. Floor knikt. Ze wil niet weg uit de instelling, zegt ze. Het bevalt haar hier juist.

"Nu gaat het goed, maar soms wil ze dood," zegt de arts. Floor buigt haar hoofd en begint te huilen. Ze is verdrietig, omdat ze alles is verloren. Van den Brink, meelevend: "Maar ik heb goed nieuws voor u: u mag hier blijven."

Floor veert op en lacht. Ze vindt het een goeie grap. Eentje die wel van Ramses Shaffy of Youp van 't Hek kan zijn. "Mag ik er een borrel bij?" giert ze.

Kerngezond
De volgende zaak is in West, bij de verslavingszorg van Arkin waar Mohamed (23) sinds drie weken verblijft. Hij is agressief tegen zijn familie en heeft een bipolaire stoornis. Maar zelf vindt hij dat hij kerngezond is.

Mohamed wil zijn leven buiten voortzetten, maar de arts die naast hem zit, vindt dat een slecht plan. Van den Brink: "Je moet nog even geduld hebben. Je gaat de goede kant op. Als je meewerkt, ben je eerder buiten."

Weer in de auto zegt Van den Brink: "Het zijn soms levensvraagstukken. De familie smacht ernaar dat hun psychiatrisch zieke zoon of demente moeder wordt opgenomen. Zij zijn bang dat hun geliefde iets overkomt omdat ze het gas laten aanstaan, of zijn bang voor het geweld van hun kind. Er heerst vaak opluchting als ze worden opgenomen."

Wilsonbekwaam
Maar niet altijd zit de familie op één lijn met de artsen. Jan (51) verblijft op de afdeling psychiatrie in het AMC en lijdt aan parkinson en schizofrenie. Voor hem ligt een laptop, waarin hij zijn huisadres heeft opgetikt - de plek waar hij naartoe wil.

Hij is wilsonbekwaam. Een van zijn broers, die op de zitting is, ziet graag dat Jan vrijwillig in de kliniek blijft. Met een IBS zou zijn broer zich opgesloten voelen.

Jan steekt zijn vingers in zijn oren en doet dan zijn handen voor zijn gezicht. De zaak brengt hem duidelijk in de war. Dan smijt hij de laptop over tafel en rent de kamer uit.

Van den Brink besluit de IBS te verlengen. Tegen Jans broer: "Ik begrijp dat het naar is uw broer zo te zien. Maar hij is angstig. Hij kan gevaar opleveren, kijk maar naar dat gooien van zijn notebook." De verpleging zal het nieuws op een rustig moment aan Jan vertellen.

De laatste drie zittingen zijn in de Nieuwe Valeriuskliniek. Een is van Leon (54), die aan achtervolgingswaanzin lijdt. Leon zelf is hogelijk verbaasd over die diagnose.

"Waarom kijkt u niet goed? Er loopt een hele groep mensen achter me aan."

Hij moet voorlopig in het psychiatrisch ziekenhuis blijven. Zijn innemendheid verdwijnt meteen. Kwaad loopt hij naar buiten, komt dan weer terug. "Wat weet jij van psychoses," schreeuwt hij de rechter toe. Voor de zekerheid gaan de rechter en griffier via de sluis weer naar buiten.

Sommige namen zijn veranderd uit privacyoverwegingen.

Rechter Van den Brink (m): 'Bij een strafzaak ben ik nooit bang geweest, maar bij deze zittingen wel verschillende keren' Beeld Marc Driessen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden