Martin Amis: The second plane. September 11: 2001-2007

Jonathan Cape, euro 22,95

Vraag in je omgeving naar wat men deed op 9/11 en je krijgt een vrij nauwkeurig antwoord. Inderdaad, 11 september 2001, de dag dat twee vliegtuigen de twee torens van het WTC in New York doorboorden en onderuithaalden.

Niet 9 november 1989, het equivalent van 9/11 in Europa, de dag dat De Muur in Berlijn viel, toch ook een datum die in het collectieve geheugen gegrift staat, maar niet met een begrip is geoormerkt. Zonder dat het jaartal wordt genoemd, begrijpt u meteen wat wordt bedoeld.

Ook de Engelse auteur Martin Amis herinnert zich in The second plane hoe wezenloos de werkelijkheid hem die dag en de dagen na de aanslag leek. Hij kijkt uit het raam en ziet een wereld waarin de logica lijkt te zijn verdwenen. 'Waarom rechts rijden. Waarom links rijden?'

Dat gevoel in limbo te verkeren, werd volgens Martin Amis veroorzaakt door het tweede vliegtuig. 'It was the advent of the second plane, sharking in low over the Statue of Liberty: that was the defining moment.' De eerste zin in de bundel van Amis is zoals we de schrijver van romans als Money en Time's arrow kennen: niet zonder retoriek en symboliek. Een vliegtuig scheert als een bedrieger (als een raket) over het symbool van de vrijheid. Zo'n zin hakt erin, zet de literaire toon van de bundel, die bestaat uit twee korte verhalen en twaalf essays, gepubliceerd een week tot zes jaar na de aanslagen, van 18 september 2001 tot 11 september 2007.

Vat de eerste zin de verwarring van net na de aanslagen samen, de laatste zin in de bundel geeft aan dat de wereld nog steeds in limbo verkeert. 'September 11 continues, it goes on, with all its mystery, its instability, and its terrible dynamism.'

Martin Amis beschouwt 11 september zoals Adriaan van Dis door China of zuidelijk Afrika reist: de persoonlijkheid van de auteur krijg je nadrukkelijk bij de materie die ze aan de orde stellen. Oplossingen worden daardoor niet aangereikt, menselijker wordt het er wel op. Amis beweert over zichzelf bijvoorbeeld dat hij weliswaar niet is ingevoerd in geopolitiek, maar wel in mannelijkheid. Politiek is voor Amis kennelijk zoiets als wat entomologie is voor insecten. 11 september reduceert hij tot een kwestie van testosteron!

Nog een voorbeeld van een persoonlijke draai. Amis wijst de beschuldiging af dat hij een islamophobe is. Hij noemt zichzelf een islamismophobe, 'or better say an anti-islamist, because a phobia is an irrational fear, and it is not irrational to fear something that says it wants to kill you'.

The second plane slingert heen en weer tussen analyse en persoonlijke obsessies, een proces dat intrigerend is, omdat ieder van ons daarmee worstelt. Heel veel nieuwe inzichten over 11 september en de maatschappelijke repercussies levert de bundel niet op. Zo stelt Amis dat de islam geen renaissance, geen reformatie en geen verlichting heeft doorgemaakt, een algemeen verbreid idee waardoor Ayaan Hirsi Ali wordt aangeduid als 'de zwarte Voltaire'.

Amis' odyssee is vooral van semantische aard, zoals al bleek uit het onderscheid dat hij maakt tussen islamophobe en islamismophobe. Zo zijn de kampioenen van de militante islam niet alleen 'mysogynists, women-haters: they are also misologists - haters of reason'.

Zo vindt Amis het begrip 9/11 een even monter als levenloos Amerikanisme, een belediging, een taalfout bij wijze van spreken, in elk geval 'een ongepastheid, dat is te zeggen, het is niet zozeer grammaticaal, maar moreel - esthetisch - een aanslag tegen het decorum'. Amis dreutelt nog even door over het begrip en eindigt over het ontstaan van de cijfercombinatie met de uitsmijter: 'Zover ik me ervan bewust ben, heeft niemand nog de enige, voor de hand liggende verklaring gegeven, dat deze getallen immers van Arabische oorsprong zijn.'

Zijn clou is een revelatie en een goeie grap, maar waar gaat het over! Als woord- en gedachtespel hoogst interessant, akkoord, voor de wereld van alledag biedt het weinig om in te bijten. In die wereld tieren xenofobie, islamofobie, antisemitisme, mysogenie, homofobie, racistisch taalgebruik, wederzijdse minachting, uitsluiting op grond van afkomst en ga zo maar door welig. Een boek als Het land van aankomst van Paul Scheffer gaat op die materie dieper in. Verrukkelijk blijft natuurlijk dat Amis zinnen met een moker maakt. This is writing , not typing. (JHIM LAMOREE)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden