PlusSchiphol 100

Marine wilde de nationale luchthaven op Zeeburgereiland

Schiphol viert zijn honderdste verjaardag. In deze serie kijken we terug op een eeuw luchtvaart bij Amsterdam. Deel 1: de locatie van de luchthaven was lang onzeker.

Het vluchtenoverzicht vanaf Schiphol in 1931. KLM begon in 1920 met zijn eerste lijnvluchtenBeeld Schiphol

Stoelriemen vast, we gaan landen op Amsterdam Airport Zeeburg. Als het aan de marine had gelegen was de bakermat van de nationale luchthaven niet in de Haarlemmermeer gekomen, maar op Zeeburgereiland. Dat Schiphol honderd jaar later ligt waar het ligt, was bij gebrek aan beter. En gebrek aan geld.

Erg geïnteresseerd was het leger aan het begin van de vorige eeuw niet in zijn onbeduidende luchtvaartafdeling, maar toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak lag vliegweide Soesterberg wel erg in de mogelijke routes van de vijand. Hals over kop moesten vliegtuigen een plek vinden binnen de stelling van Amsterdam.

Het leger koos voor het gemak van de eigen grond, het Hembrugterrein in de Zaanse Achtersluispolder, vlak naast een munitiefabriek. De keuze pakte dramatisch slecht uit. "Het was daar zo drassig, dat de vliegtuigen er wegzakten," zegt luchtvaarthistoricus Jan-Willem de Wijn.

En dus kwam Zeeburgereiland - baggerdepot en schietbaan - in beeld. De marine had er net een basis voor watervliegtuigen aangelegd en wilde de kosten graag delen met het rivaliserende leger.

Het leger wilde alleen instemmen als de landingsveld aan de zuidkant van het eiland zou komen te liggen, weg van de marinebasis.

Weiland
Maar daar dacht de stad Amsterdam anders over. Die vroeg 700.000 gulden (nu berekend op zo'n 7,6 miljoen euro) voor de moerasgrond. Dat kon het leger beter: dat had inmiddels onder de rook van een van zijn forten bij Halfweg een stuk weiland op het oog dat 180.000 gulden (nu twee miljoen euro) kostte.

"Maar het ministerie vond dat nog te veel. Dat wilde een kleiner stuk grond, zonder dat het zich afvroeg of er dan nog vliegtuigen konden landen."

'Het was daar zo drassig, dat de vliegtuigen er wegzakten'Beeld Jorris Verboon

De enige mogelijkheid was een stuk grond uitbreiden dat al eigendom was van het leger. Zo kwam de zoektocht verderop bij fort Schiphol uit, pal bij het hoofdkwartier van de lokale legercommandant. Voor 108.000 gulden werd naast vier hectare grond die al eigendom was van het rijk een stuk weiland bij het fort gekocht waarop vier houten vliegtuigloodsen werden gebouwd.

Onteigening
Op 19 september 1916 landden daar de eerste legervliegtuigen afkomstig van Soesterberg, zo kan althans worden afgeleid uit de plaatselijke pers.

"Of hier niet eerder al iets was geland? Niemand die het weet. Maar veel eerder kan het niet zijn geweest: tot halverwege september moest op een deel van het landingsterrein nog het graan worden geoogst," zegt De Wijn.

De ruzie tussen marine en leger om Zeeburg was toen nog niet vergeten. Van de drie vliegtuigen die op 19 september op Schiphol landden, is er één van de marine.

Maar die moet wachten tot rond drie uur 's middags een toestel van de luchtvaartafdeling van het leger landde. Een toestel van de Franse vliegtuigbouwer Farman landde als tweede, waarna de marine als derde aan de beurt was.

Passagiers bij de incheckbalie in 1935Beeld Schiphol

Omstreden keuze
De keuze voor fort Schiphol bleek vanaf dag een omstreden. Schiphol was te klein voor de Duitse en geallieerde toestellen die tijdens de Eerste Weereldoorlog in Nederland werden geïnterneerd.

In 1917 werd de naastgelegen boerderij Vredenhof onteigend. Tot 1918 lag het terrein grotendeels braak. "De boeren in de omgeving verzetten zich, de gemeente wist voortdurend nergens van."

Bereikbaarheid speelde bij de keuze voor het leger geen rol. Maar toen KLM op 17 mei 1920 zijn eerste lijnvlucht startte, was het vliegveld vanuit Amsterdam alleen via een lange omweg bereikbaar. Geen wonder dat KLM maar weinig in Schiphol zag en lang op alle mogelijke manieren van de luchthaven probeerde af te komen.

"Als voor Halfweg was gekozen, was de bereikbaarheid een stuk beter geweest," zegt De Wijn. Maar ook: dan had de luchthaven er nooit honderd jaar gelegen. "Te dicht bij het dorp Zwanenburg."

Volgende week maandag deel 2: De Schipholhaat van KLM

Op een weiland bij fort Schiphol werden vier houten vliegtuigloodsen gebouwdBeeld Schiphol
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden