Plus Ten Slotte

Maarten Brands (1933-2018): Dwarse denker met een groot hart

Het is vrij gemakkelijk Maarten Brands, emeritus hoogleraar nieuwe geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, neer te zetten als een karikatuur.

Maarten Brands in 2009 Beeld Koos Hageraats

Een man die de ramen van zijn veel te moderne werkkamer in het P.C. Hoofthuis beplakte met kranten en een muur van kartonnen dozen bouwde. Wiens werkgroepen een openbare terechtwijzing waren, die bij echt domme vragen uitdraaiden op een openbare terechtstelling.

He doesn't suffer fools gladly, schreef journalist Martin Sommer over hem in het Historisch Nieuwsblad. En ook Ton Nijhuis, directeur van het Duitsland Instituut, zegt: "Hij had een hekel aan intellectuele luiheid, aan mensen die zonder kennis van zaken morele oordelen velden."

Maandag overleed Maarten Brands, 84 jaar oud. Een instituut van de UvA en buitenlandkenner bij uitstek.

Pretoogjes
Brands' werkgroepen waren gevreesd, maar Nijhuis vond het juist een uitdaging. "Hij nam tegen de studenten geen blad voor de mond, en zorgde ervoor dat iedereen een tandje bij zette. Hij toetste ook altijd of je je literatuur wel kende: wat zei die-en-die daarover in hoofdstuk 2, vroeg hij dan. Als je het antwoord wist, mocht je verder praten."

Intimiderend? Welnee. "Niveau. Als je de pretentie hebt om ergens over mee te willen praten, moet je laten zien dat je kwaliteit meebrengt."

Arnout Brouwers, chef opinie bij de Volkskrant, werkte samen met Brands bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, waar ze zich bezighielden met Europese veiligheidsvraagstukken na de Koude Oorlog. De twee raakten bevriend.

"Maarten had een enorm gevoel voor humor, hij had van die twinkelende pretoogjes. Als je die kant van hem eenmaal had aangeboord, zat je goed. Dan zag je een man met een heel groot hart. Maar als je op afstand bleef, zag je vaak alleen die strenge professor. Dan kan ik me voorstellen dat je een blokje omliep."

Brands las álles: snel en geconcentreerd. Daar weefde hij, aldus Brouwers, een tapijt van, van nieuwe inzichten of van vragen die hij dan aan zijn gesprekspartner stelde. "Zijn manier om de waarheid dichter te naderen zonder dat iemand die in pacht had. Een originele denker."

Hij kon zich enorm storen aan hypes en platitudes. Indirect leidde die ergernis tot de oprichting van het Duitsland Instituut, waarvan Brands tot 2002 directeur was. Hij heeft, aldus Nijhuis, onvermoeibaar gestreden tegen de vooroordelen en stereotypen die over Duitsland heersten. Brands was zijn leermeester en goede vriend.

"Toen hij vertrok was hij heel bescheiden. Hij drong zich nooit op, heel knap vond ik dat. Maar hij stond altijd klaar als je om raad vroeg. Ik dacht heel vaak: hoe zou Maarten Brands dit doen?"

1,98 meter
Frouke Wieringa leerde Brands kennen als student, toen die laatste al hoogleraar was - ze schelen zestien jaar. Bij zijn hoorcolleges hingen alle studenten aan zijn lippen. Zij dus ook. Na het promotiefeest van Piet de Rooy ging ze met hem mee, en is nooit meer weggegaan.

Hij was weliswaar van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat met zijn onderwerpen bezig, maar het was wel gezellig thuis, zegt ze. "Hij was heel geestig, hij kon enorm rare, dwarse invallen hebben." Een klein voorbeeld: toen zij 34 of 35 werd, versierde hij de tafel rond haar bord met wortels en prei.

Brands was 1,98 meter. "Een imposante man, maar ik was gelukkig nooit echt geïmponeerd. Ik was wel aangetrokken door zijn scherpte, zijn eruditie, zijn gedrevenheid."

De kinderen van Ton Nijhuis hadden geen grootouders. Ze hadden Brands geadopteerd: opa Maarten noemden ze hem. "Het was bijzonder om te zien hoe zo'n grote, norse man zo lief en innemend kon zijn."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden