Plus Filmrecensie

Liefde is aardappelen

"Het was gewoon normaal." De oude Russische tante van documentairemaakster Aliona van der Horst houdt het stug vol: haar jeugd in het Rusland onder Stalin was niks bijzonders. Normaal bij haar ouders, normaal bij de buren, normaal in het gezin met zes dochters, normaal in het kleine boerendorp.

Liefde is aardappelen Beeld -

Ze is niet de enige die tegenover Van der Horst zwijgt over de periode van honger en onderdrukking.

De moeder van de filmmaakster is inmiddels verlamd en spreekt bijna helemaal niet meer. Van haar vijf tantes houdt er dus één stug vol dat er niets aan de hand was, weigert een ander om erover te praten, en hebben nog twee andere überhaupt geen contact meer met de rest van de familie.

Juist die collectieve zwijgzaamheid spreekt boekdelen in Van der Horsts nieuwste, zeer persoonlijke film Liefde is aardappelen.

De moeder van Van der Horst is Russisch, haar vader Nederlands. Hun dochter werd in 1970 in Moskou geboren, maar woonde vanaf haar vierde in Nederland. In prijswinnende eerdere documentaires als Boris Ryzhy (over de Russische dichter) en The Hermitage dwellers (over de medewerkers van dat beroemde museum in Sint-Petersburg) speelde de band die de maakster met Rusland heeft al een rol.

In Na de lente van '68 (2000) vertelde zij al het verhaal van de relatie van haar ouders tijdens de Koude Oorlog. Daarbij bleef ze zelf altijd buiten beeld - en dat is nu anders.

Liefde is aardappelen begint wanneer Van der Horst na het overlijden van haar grootmoeder naar Rusland reist. Ze treft er haar neef en nicht, die bezig zijn orde te scheppen in het huis van oma, het huis waarin hun moeders, al die zes zussen, zijn opgegroeid.

Van der Horst heeft via haar moeder recht op een klein deel van het huis - zes vierkante meter, om precies te zijn.

Haar neef beent met grote passen door het kleine, rommelige huis - drie stappen rechtdoor, twee naar rechts: "Dit wordt dan je kamer."

Maar Liefde is aardappelen draait veel minder om die fysieke erfenis, dan om de geestelijke sporen die het verleden heeft getrokken. De generatie die Van der Horst opvoedde, spreekt daar dus niet over. De filmmaakster, maar ook haar in Rusland opgegroeide neef en nicht, tasten grotendeels in het duister.

Brieven vol jeugdherinneringen
Maar er opent een ingang wanneer een doos vol brieven boven water komt die Van der Horsts moeder vanuit Nederland aan haar familie in Rusland schreef. Het blijken brieven vol jeugdherinneringen. Aan het harde werk op het land, waarbij af en toe een van de buren dood omviel van de uitputting.

Aan de hongerwinters, wanneer de overheid de volledige oogst in beslag nam. Aan Van der Horsts getraumatiseerde en alcoholische opa, die soldaat was in een revolutie en twee wereldoorlogen. Aan de twee kinderen die haar oma aan de honger verloor, en om wie ze niet kon rouwen omdat er gewerkt moest worden.

Die brieven, door Van der Horst zelf voorgelezen, worden kracht bijgezet in strakke zwart-witte potlood­animaties van de Italiaanse tekenaar Simone Massi, waarbij zwart de boventoon voert.

In zijn landschappen vol scherpe lijnen vloeien de tekeningen natuurlijk in elkaar over: een akker wordt een vrouwengezicht wordt een zeis. Zo geeft hij de onherroepelijke invloed weer van dat verleden waar niemand meer over praat.

Langzaam maar zeker wordt de omvang van de ellende voelbaar, zowel voor Van der Horst zelf als voor de kijker. De tante die volhoudt dat alles normaal was, verdringt een hoop; normaal was het allemaal zeker niet.

Of tenminste: dat zou het niet moeten zijn. De engere gedachte is dat het allemaal inderdaad normaal was. De constante dreiging, de verhongering, de trauma's: die waren gelijk voor iedereen in Rusland. Zo vertelt Van der Horst via de verhalen van haar eigen familie ook een groter verhaal: een persoonlijke Russische geschiedenis die direct raakt aan waar het land nu staat.

Liefde is aardappelen
Regie Aliona van der Horst
Te zien in De Balie, Eye, LAB111, Rialto

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden