PlusPS

Licht verstandelijke gehandicapte ziet er niet anders uit (maar is het wel)

Aan licht verstandelijk beperkten zie je niets, maar in gesprekken merk je dat ze anders zijn door hun beperkte woordenschat en kennis. Met de juiste training en zorg is er een wereld te winnen. 'Ze moeten kijken naar wat ik wél kan.'

Beeld anp

Cynthia krijgt een konijn voor haar verjaardag. Ze wordt 53 jaar. Ze kijkt er erg naar uit, want ze woont zelfstandig en ze is eenzaam. "Het konijn wordt mijn vriend," zegt ze.

Vier licht verstandelijk beperkten (lvb'ers) vinden het goed dat een verslaggever meekijkt bij een training die ze volgen. Normaal gesproken schuiven er tien lvb'ers aan, maar de zes anderen slaan vandaag liever over. Niemand wil op de foto.

Minder kunnen
De vier die willen praten, allemaal vrouwen, bespreken wat hun beperking voor hen betekent. Ze hebben moeite om andere mensen te volgen, zeker als gesprekken inhoudelijker worden. Cynthia: "Dan snappen we het vaak niet. Andere mensen zeggen tegen ons dat we het niet snappen en ze hebben gelijk. Maar daarom zijn we niet lager."

Minder kunnen dan de rest, maar daar niet onder lijden, dat is een belangrijk onderdeel van de training, die wordt aangeboden door GGZ-instelling Arkin. Voor de gelegenheid is ook psychiater Jolien Schölvinck (1975) aangeschoven. Ze behandelt mensen met een verstandelijke beperking of zwakbegaafdheid.

"Mensen met een laag IQ hebben vier keer vaker een psychiatrische stoornis," zegt Schölvinck. "Ook vergt een laag IQ een andere diagnostiek en behandeling. Als iemand niet begrijpt wat een psychiater zegt en vice versa, slaat een ­behandeling nooit aan en wordt te lang doorbehandeld."

Geen kleine kinderen
"Ik pas mijn taalgebruik aan, maar laat patiënten in hun waarde. Ze zijn geen kleine kinderen, al vinden ze de maatschappij wel ingewikkeld. Die is individualistischer en harder dan, pakweg, dertig jaar geleden. Daar zijn zij de dupe van."

Veel mensen met een licht verstandelijke beperking schamen zich. Sommigen gaan de deur niet meer uit. Anderen doen alsof ze wél begrijpen wat er wordt gezegd. Maar als blijkt dat ze een toneelspel hebben gespeeld, komt de schaamte nog harder binnen.

Aan mensen met het syndroom van Down zie je dat ze anders zijn. Aan lvb'ers zie je niets, maar in gesprekken merk je het wel. Als je Noraly een vraag stelt, bijvoorbeeld, waaiert haar antwoord alle kanten op. Ze lijkt de vraag meteen te zijn vergeten, maar ze vindt het wel belangrijk om lang aan het woord te zijn.

Kind van tien
Wat je ook merkt: een beperkt vocabulaire en een beperkte kennis. Shanti weet niet dat @ gangbaar is bij e-mailadressen. Noraly vergeet het gas geregeld uit te zetten na het koken, daarom blijft ze tijdens het bereiden van Surinaamse maaltijden uren voor het fornuis zitten.

Mensen met een verstandelijke beperking hebben soms moeite met de simpele functies van hun smartphone. Laat staan dat het lukt om formulieren in te vullen voor een huurwoning of een goede ziektekostenverzekering uit te kiezen.

Lezen, schrijven en rekenen - ook zoiets. Het gaat wel, maar wordt moeilijker als de druk toeneemt. Het is een beetje alsof je met een kind van tien te maken hebt. De vaardigheden zijn er wel, maar ze zijn erg wankel.

Beeld anp

Psychiater Schölvinck ziet geregeld dat verstandelijk ­beperkte patiënten in de problemen komen. Niet alleen vanwege psychiatrische moeilijkheden, maar ook vanwege de ­beperkingen van het zorgsysteem.

Niet erg zelfredzaam
"De overheid heeft de participatiesamenleving geschapen," zegt ze. "Die gaat uit van zelfredzaamheid, maar ­deze groep is niet erg zelfredzaam. Deelnemen moet je wel kunnen, deze mensen kunnen dat niet allemaal. In elk geval niet zelfstandig."

Dat leidt ertoe dat verstandelijk beperkten verstoken kunnen blijven van de juiste behandeling, zorg of ondersteuning. Ze raken bijvoorbeeld dakloos, verslaafd of verward, terwijl het hoofdprobleem die verstandelijke beperking is. Schölvinck: "Officieel moeten mensen vóór hun achttiende zijn gediagnosticeerd met een verstandelijke beperking, anders komen ze niet voor specifieke zorg of huisvesting in aanmerking."

Vaak wordt zo'n laag IQ echter pas ná hun achttiende vastgesteld. "Dan krijg je te maken met drie zorgwetten (Wmo, Wlz en Zvw, red) en drie financieringsstromen in plaats van met één. Zo wordt het voor zorginstellingen bijna ondoenlijk zorg op maat te bieden."

Haar oplossing is eenvoudig: "Maak mogelijk dat iemand die na z'n achttiende positief is getest op een verstandelijke beperking ook in aanmerking komt voor de juiste hulp. En betrek experts meer bij het bepalen van de juiste zorg."

Achter het net vissen
Tijdens de training staan de lvb'ers ook stil bij hun ­perspectieven op de arbeidsmarkt. Weinig werkgevers zitten op hen te wachten. Shanti, moeder van een kleuter, heeft een krantenwijk gehad en ze vulde vakken in de ­supermarkt, maar inmiddels is ze afgekeurd. Zeer tegen haar zin.

"Ik wil het liefste werken," zegt ze. "Mensen kijken steeds naar wat ik níet kan, maar ze moeten kijken naar wat ik wél kan." Het is een van de vaardigheden die ze bij de training heeft geleerd. Kijk naar iets positiefs, niet naar iets negatiefs.

Cynthia zou het liefst weer werken bij sociale werkvoorziening Pantar. Daar had ze het naar haar zin. Maar er is geen plaats meer voor haar. Ze heeft niet de juiste verwijzing van het Centrum indicatiestelling zorg (CIZ). Haar verstandelijke beperking is ná haar achttiende vastgesteld en daarom vist ze achter het net.

Van kwaad tot erger
Ook Noraly, moeder van drie kinderen, heeft geen vast werk. Ze werkte in een bejaardenhuis, maar sinds een goede vriend van haar is overleden, is ze snel achteruit­gegaan. Die goede vriend hield haar uit de wind, was haar steun en toeverlaat. Na zijn dood raakte ze overspannen en ging het van kwaad tot erger.

"Ik dacht de hele tijd aan zelfmoord," zegt Noraly. "Vanmorgen wilde ik me nog in mijn hart steken met een mes. Gisteravond liep ik naar de waterkant."

Ze begint te huilen, maar even later lijkt haar stemming weer volledig opgeklaard en praat ze honderduit. Ze denkt dat ze een manische depressie heeft, maar niet iedereen is daarvan overtuigd. Ze slikt veel medicijnen: een antidepressivum, een stemmingsstabilisator en een kalmeringsmiddel.

Psychiatrische problemen
De drie anderen kampen ook met psychiatrische problemen. Shania heeft een angststoornis. Linda, die behoorlijk bijdehand is en altijd wel een fijne oneliner uit haar mouw schudt, heeft soms last van psychoses. Af en toe zo erg dat ze agressief wordt en de politie eraan te pas moet komen. "Dan flip ik gewoon." En Cynthia heeft een posttraumatische stressstoornis. Ze is verkracht.

"We vertrouwen bijna niemand," zeggen ze over de buitenwereld. Maar vaak handelen ze daar niet naar. Lvb'ers kunnen de motieven van anderen niet goed inschatten. Dat weten loverboys, maar ook familieleden die het pgb-geld in hun eigen zak steken of drugshandelaren die een koerier zoeken.

Van lvb'ers wordt vaak misbruik gemaakt. "Mannen willen vaak maar één ding," zegt Cynthia. "Ze willen je broek uit." Desondanks is Cynthia erg naïef in haar contact met mannen. Zeker als ze zich eenzaam voelt. Maar binnenkort krijgt ze een konijn.

De echte namen van de licht verstandelijk beperkten in dit
verhaal zijn bij de redactie bekend.

Wat is een verstandelijke beperking?

Wie een IQ (intelligentiequotiënt) heeft tussen de 50 en 85 komt in aanmerking voor de psychiatrische diagnose 'verstandelijke beperking' of 'zwakbegaafdheid'. Ter vergelijk: het gemiddelde IQ is 100. De hoogste score is 150.

Exacte cijfers over het aantal zwakbegaafden zijn er niet. Het Centraal Bureau voor de Statistiek stelt dat ruim twee miljoen Nederlanders een IQ tussen de 70 en 85 hebben. Van 170.000 Nederlanders is het IQ lager dan 70.

Toch voldoen niet al deze Nederlanders aan de diagnose zwakbegaafdheid. Als de sociale redzaamheid van iemand met een laag IQ groot is, krijgt hij of zij geen diagnose zwakbegaafdheid.

Een verstandelijke beperking is deels ­erfelijk. Het is bij veel mensen niet meteen zichtbaar, waardoor intellectuele vermogens worden overschat en mensen worden overvraagd. Dat vergroot de kans op psychische problemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden