Plus

'Leer je kind omgaan met tegenslagen'

UvA-onderzoeker Eddie Brummelman onderzocht hoe kinderen zich een beeld vormen van zichzelf. 'Het zelfconcept is een routekaart voor de rest van het leven.'

Hoe meer invloed het kind zichzelf toedicht in het leerproces, hoe weerbaarder het wordt. Beeld Tanya Little/Getty Images

Hoe komen kinderen tot een zelfconcept?
"Dat is een lang proces en begint al heel vroeg. Al snel snapt een kind dat er een verschil is tussen zichzelf en de buitenwereld. Na zo'n anderhalf jaar leert het zichzelf herkennen in de spiegel. Het noemt de eigen naam, en zegt dat voorwerpen van hem of haar zijn."

"Als het ouder wordt, leert het ook de meningen van anderen over zichzelf in het zelfbeeld integreren; van ouders, leraren en andere kinderen. Dat is rond zeven jaar. In de leeftijd tussen zeven en elf jaar krijgt het zelfconcept een volwassen vorm."

Hoe vastomlijnd is zo'n zelfconcept?
"Hoe ouder een kind wordt, hoe meer uitgekristalliseerd het zelfbeeld. Kinderen die als tien­jarige vinden dat ze specialer zijn dan andere kinderen, hebben dit vaak als volwassene ook. Zo'n zelfbeeld persisteert. Het wordt een routekaart voor de rest van het leven. Het zelfbeeld geeft het kind een houvast hoe zich te gedragen ten opzichte van anderen."

"Ook andere zoogdieren hebben overigens enig zelfconcept, al is dat uiteraard simpeler van aard. Zo kunnen ook olifanten en dolfijnen zichzelf in de spiegel herkennen."

Zijn er grote verschillen in het zelfbeeld van kinderen?
"Ja, absoluut. Het ene kind denkt speciaal en bijzonder te zijn, terwijl het andere kind een bescheidener zelfbeeld heeft. Het ene kind heeft zelfcompassie, het andere niet."

"Het ene kind denkt dat talent aangeboren en onveranderbaar is, terwijl het andere kind denkt dat talent kan groeien met inspanning en oefening."

"Ook verschillen kinderen erg op zelfwaardering. Het ene kind vindt zichzelf goed en waardevol, het andere kind vindt zichzelf slecht en waardeloos."

Wat betekent het zelfbeeld voor de ontwik­keling van een kind?

"Het zelfconcept beïnvloedt de weerbaarheid van kinderen. Als een kind zichzelf waardevol vindt, zelfs als het tegenzit, zal het niet bij de pakken gaan neerzitten, maar juist doorzetten. En hoe meer invloed het kind zichzelf toedicht in het leerproces, hoe weerbaarder."

"Een goede weerbaarheid is heel belangrijk, want falen is eigenlijk niet te vermijden. Tegenslag komt vanzelf, voor iedereen. Daarom zou het leren omgaan met tegenslag een belangrijk deel van de opvoeding moeten zijn."

U heeft onderzoek gedaan naar opvoedstijl en narcisme. Is een narcistisch kind weerbaar?
"Niet zoals je zou wensen. Narcistische kinderen worden vaak boos en agressief bij tegenslag. Dat helpt hen niet verder, het werkt averechts."

Hoe verklaart u narcisme bij kinderen?
"Als kinderen dag in, dag uit te horen krijgen dat ze speciaal en bijzonder zijn, kunnen ze het narcistische idee ontwikkelen dat ze altijd beter en meer moeten zijn dan andere kinderen. Ze moeten boven het maaiveld uitsteken. Dat zorgt voor instabiliteit, omdat het een moeilijke opdracht is."

"Als het niet lukt om speciaal te zijn, en dat gebeurt in het leven van bijna iedereen, gaan die kinderen zich schamen, of ze krijgen het idee dat ze hebben gefaald."

"Als ze zich gekrenkt voelen, tonen ze vaak boosheid en agressie."

Is narcisme geen maskerade voor lage zelfwaardering?

"Nee, dat blijkt niet uit de resultaten van onderzoek. Narcistische kinderen denken echt dat ze meer waard zijn dan andere kinderen."

"Stel dat narcisme een lage zelfwaardering zou moeten compenseren, dan zou je verwachten dat een kind dat weinig warmte heeft gekregen in de opvoeding meer narcistisch gedrag laat zien. Maar dat verband is er niet."

Wat ziet u wel bij kinderen die weinig warmte hebben meegekregen?
"Simpelweg een lage zelfwaardering. Dat is evenmin goed voor de weerbaarheid van een kind. Bovendien is een lage zelfwaardering een voorspeller voor angst en depressie in het latere leven."

Veel onderzoek bij kinderen is gedaan onder westerse kinderen in rijke, geïndustrialiseerde landen. Wat zou je zien als je het zelfconcept van bijvoorbeeld Afrikaanse of Aziatische kinderen onderzoekt?
"In westerse culturen worden kinderen aangemoedigd om zich te onderscheiden van anderen. In oosterse culturen gebeurt het tegenovergestelde. Goed samenleven is daar juist belangrijker."

Eddie Brummelman (Deventer, 1987)

Studeerde klinische en sociale psychologie aan de Universiteit Utrecht. Hij promoveerde in 2015 cum laude op hoe ouders kinderen kunnen opzadelen met narcistische trekken door hen overdadig te complimenteren. Als onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam beschrijft hij met enkele internationale wetenschappers in het vaktijdschrift Child Development hoe kinderen hun zelfbeeld ontwikkelen. De papieren versie van het tijdschrift verschijnt volgende maand.

Drie opvoedtips voor ouders:

1. Complimenteer niet de persoonlijkheid van een kind, maar het gedrag.
Is een kind goed in rekenen, zeg dan als ouder: 'Goed dat je je best deed om de sommen te begrijpen' in plaats van: 'Je bent heel goed in rekenen.' Door het gedrag te prijzen en niet de persoonlijkheid, leert het kind dat inspanning loont.

2. Leer een kind dat talent kan groeien door inspanning en oefening.
Is een kind niet goed in taal, dan kan het door eigen inspanning beter worden. Een kind dat inziet dat het invloed heeft op de uitkomst van het leerproces, zal meer leren dan een kind dat denkt dat het geen invloed heeft op de leercurve.

3. Complimenteer niet overdreven.
Als een ouder zegt dat het een kind een 'fantastische' tekening heeft gemaakt, ligt de drempel hoog om de volgende keer weer iets geweldigs af te leveren. Kinderen kunnen zo de inruk krijgen altijd aan een hoge standaard te moeten voldoen. Een 'mooie' tekening is haalbaar, een 'fantastische' tekening niet altijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden