Lage opkomst in Amsterdam bij Oekraïne-referendum

Nederland gaat vandaag naar de stembus voor het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne. Volg hier alle ontwikkelingen in Amsterdam.

Een kiezer brengt z'n stem uit in het stembureau op Sloterdijk Beeld Rink Hof
Een kiezer brengt z'n stem uit in het stembureau op SloterdijkBeeld Rink Hof

De stemlokalen zijn gesloten. De opkomst is in de exitpolls uitgekomen boven de kiesdrempel van 30 procent. Amsterdam wijkt af van het landelijk gemiddelde met een lagere opkomst van 26,8 procent. Bovendien is een meerderheid van de Amsterdammers voor het Oekraine-verdrag.

Landelijk is een meerderheid (64 procent) tegen het verdrag. Volgens premier Mark Rutte kan, hoewel de geldigheid nog moet blijken, een ratificatie niet zonder meer doorgaan. "Er gaat een stap-voor-stap-proces van start. We moeten kijken wat de opkomst is, daarna in Nederland kijken wat we moeten doen en dan naar onze partners in Brussel. Het gaat geen dagen, maar weken duren."

Lees hieronder in ons blog terug hoe de verkiezingsdag in Amsterdam verliep.

Nog grote onzekerheid over de geldigheid van het Oekraïne-referendum woensdagavond rond 21.30 uur. De jongste exitpoll wijst op een opkomst boven de 30 procent, waardoor het geldig zou zijn.

De stemlokalen zijn gesloten. De opkomst bij het referendum woensdag over het Europese samenwerkingsverdrag met Oekraïne lijkt met 29 procent net onder de vereiste 30 procent te liggen. Dat blijkt uit een exitpoll van de NOS woensdagavond meteen na sluiting van de stembureaus. De NOS hanteert een foutmarge van 3 procent.

De eerste uitslagen komen binnen. Zie hier welke gemeentes voor of tegen het verdrag hebben gestemd.

De opkomst van de stemgerechtigden speelt een cruciale rol voor de uitslag van het referendum woensdag.

André Krouwel, politicoloog en directeur van Kieskompas.nl, denkt dat de opkomst toch wel eens richting de 42 procent kan gaan. In ieder geval is er bij de politicologen consensus dat de drempel van 30 procent wordt gehaald, aldus de politicoloog.

Maurice de Hond denkt dat de vier grote steden gezamenlijk niet genoeg stemmen zullen leveren om landelijk de 30 procent te halen. Volgens De Hond kan dit aantal gecompenseerd worden door betere uitslagen elders in het land. Ook Maarten Reijnders denkt niet dat de 30% meer gehaald gaat worden.

Ook Zeit bericht over het referendum. De Duitsers vragen zich af of de Europese Unie nog wel kan functioneren als representatieve democratie in Europa plaatsmaakt voor directe democratie.

Volgens Washington Post is het referendum vooral een uiting van toenemende euroscepsis in Nederland.

De opkomst bij de stembureaus in de vier grote steden stijgt gestaag, maar blijft achter bij grote delen van de rest van het land. De stembureaus in de hoofdstad meldden om 18.00 uur een opkomst van 13,7 procent. Rotterdam en Den Haag zeiden rond dezelfde tijd respectievelijk 17,2 procent en 20,4 procent van de kiezers te hebben ontvangen.

Alleen Utrecht kwam om 18.00 uur niet met een update. Om 16.00 uur had daar 14,6 procent van de kiezers een stem uitgebracht. Tot 21.00 uur kunnen mensen hun stem uitbrengen.

Het referendum is geldig als minstens 30 procent van de kiesgerechtigde Nederlanders heeft gestemd.

Amsterdam heeft de nieuwste opkomstcijfers van de stad bekend gemaakt. Om 18:00 uur hadden 79.998 Amsterdammers hun stem uitgebracht, dat is omgerekend 13,7 procent van de in totaal 583.924 kiesgerechtigden.

Het aantal uitgebrachte stemmen ligt een stuk lager dan het aantal tijdens de verkiezingen voor de Provinciale Staten op 18 maart 2015. Toen kwam er om 18:00 24,6 procent van de kiezers naar de stembus.

Politicoloog van de Vrije Universiteit Amsterdam én directeur van Kieskompas André Krouwel is verrast door de lage opkomst bij het referendum tot dusver. Alleen op Vlieland is de kiesdrempel van 30 procent al gehaald.

Krouwel voorspelde woensdagochtend nog dat tussen 15.00 en 16.00 uur de 30 procent wel zou zijn gehaald. Krouwel weet niet precies wat er aan de hand is, maar hij heeft twee mogelijke verklaringen. Enerzijds is het mogelijk dat zijn respondenten sociaal wenselijk hebben geantwoord toen werd gevraagd of ze zouden gaan stemmen. Dat wil zeggen: ze hebben aangegeven te gaan stemmen, maar doen dat niet.

Anderzijds is het ook mogelijk dat veel mensen afwachtend zijn. De politicoloog verwacht dat als de 30 procent in zicht komt - de drempel voor het goedkeuren van de uitslag - er een 'rare dynamiek' op gang zou kunnen komen. Mensen zouden bijvoorbeeld kunnen besluiten niet te gaan stemmen, in de hoop dat het referendum ongeldig wordt. Krouwel denkt dat tot dusver vooral tegenstanders van het associatieverdrag hun stem hebben uitgebracht.

Toch kan er volgens Krouwel nog van alles veranderen. "We hebben nog zes uur stemtijd te gaan en dat is politiek gezien natuurlijk een eeuwigheid."

Bij het Leger des Heils aan de Oudezijds Achterburgwal midden op de Wallen vandaag niet alleen Gods zegen, maar ook een stembureau. Op straat wordt nauwelijks Nederlands gesproken.

"Toch hebben we al ruim honderd stemmen binnen," zegt een werknemer van het stembureau omstreeks het middaguur. "En we zitten pas op een derde van de dag."

Een stembureau midden op de Wallen. Beeld Pim Brasser
Een stembureau midden op de Wallen.Beeld Pim Brasser

Het referendum heeft veel weg van een nationale touwtrekwedstrijd, waarbij de nederlaag van de ander minstens zo belangrijk is als de eigen overwinning, schrijft Parooljournalist Patrick Meershoek. [+]

Bij het stembureau in de Starbucks op Amsterdam Centraal werd deze ochtend onder het toeziend oog van de Russische en Oekraïense verslaggevers gestemd.

Volgens de voorzitter van dit stembureau, Denise Juthan, stonden er in de ochtend ongeveer vijf cameraploegen, onder meer uit Rusland en Oekraïne. "Ze zonden hier live hun programma uit. Nu zijn de meesten alweer weg." Eerder vanochtend stond er een rij voor de stemhokjes, maar nu is het weer rustig. "We hebben nu ruim 400 stemmers gehad," zegt Juthan.

Een van hen is Marco Vrolijk (28). Hij heeft voor het verdrag gestemd. "Het is er eigenlijk al door." Vrolijk heeft niets tegen een referendum over dit verdrag, maar wel tegen de manier waarop het gehouden wordt. "De volksvertegenwoordigers hebben de beslissing al genomen."

In Amsterdam wonen in totaal 583.924 kiesgerechtigden. Om 13.00 uur hadden 37.955 mensen gestemd.

In het buitenland wordt met verbazing gekeken naar het Oekraïnereferendum. Europese media reageren kritisch, las Paroolredacteur Christiaan Paauwe. Hij schreef er dit artikel over.

Het referendum is voer voor cartoonisten in ons land. Een kleine verzameling:

Om 13.00 uur is het opkomstpercentage in Amsterdam 6,5 procent. Dat is bijna een procentpunt lager dan de opkomst in Rotterdam. In de havenstad had om 12.00 uur 7,4 procent van de kiezers gestemd. Een half uur eerder was de opkomst in Utrecht 7,5 procent. Van de vier grote steden voert Den Haag de lijst aan met 8,7 procent.

Tijdens de verkiezingen voor de Provinciale Staten op 18 maart 2015 was de opkomst in Amsterdam om 13.00 uur 9,7 procent. Uiteindelijk kwam toen 43,5 procent van de kiezers naar de stembus.

Het Oekraïne-referendum is een "feest van de democratie," vindt Jan Roos, een van de initiatiefnemers. Hij bracht zijn stem uit in een serviceflat in zijn woonplaats Bergen (Noord-Holland).

Roos riep mensen op te gaan stemmen. Het referendum is niet geldig als de opkomst lager dan 30 procent ligt. Het zou erg "verdrietig" zijn als die drempel niet werd gehaald, aldus Roos. Hij verwacht dat het nee-kamp wint.

De pers was massaal naar Bergen getrokken om Roos te zien stemmen. "Zeer bevreemdend", vindt de journalist. Hij is dan ook blij dat de campagne er weer op zit. "Ik vind het niet erg als het morgen gewoon weer morgen is."

Bij het Leger des Heils aan de Oudezijds Achterburgwal vandaag niet alleen Gods zegen, maar ook een stembureau. Op straat lopen vooral toeristen, maar er wordt toch flink gestemd. "We hebben al ruim honderd stemmen binnen," zegt een werknemer van het stembureau. "En we zitten pas op een derde van de dag."

null Beeld Pim Brasser
Beeld Pim Brasser

Verschillende Amsterdamse politici hebben al hun stem uitgebracht.

Ieb Rienstra (72) stemt in de Universiteitsbibliotheek.

"Ik heb voor gestemd. Ik denk dat dit verdrag goed is voor de economie van Oekraïne. Ik heb het niet zo op de Europese Unie, maar ik vind het vooral belangrijk om tegen Poetin te stemmen. Volgens mij wil hij de Sovjet Unie weer laten herleven. Dat hij telkens land afsnoept van andere landen vind ik doodeng."

Liset van Doorn (51) gaat stemmen in de Posthoornkerk in de Haarlemmerstraat.

"Ik ga vandaag voor stemmen. Ik wilde eigenlijk niet gaan stemmen, omdat ik het een grote farce vond. Maar vanochtend las ik de column van Sheila Sitalsing in de Volkskrant en dat heeft me overtuigd om wel te gaan stemmen."

"Ze zei dat het een voorrecht is om Europeaan te zijn en dat we blij moeten zijn dat andere landen bij ons willen horen. Dat vind ik ook. Ook als kracht tegen Poetin. Stemmen is een recht en daar ga ik gebruik van maken."

Mocht u nog gaan stemmen vanmiddag: hieronder een kaartje met alle Amsterdamse locaties waar gestemd kan worden voor het Oekraïne-referendum.

Om 13.00 uur worden in Amsterdam de eerste opkomstcijfers bekendgemaakt. Uit de rest van Nederland druppelen de eerste percentages binnen. In Breda had om 10.00 uur 4% van de kiezers gestemd, in Den Haag 4,6%, in Staphorst 3,2%, in Tilburg 3,5%, in Noordwijk 8% en Heerenveen 5%.

Pieter van Oranje van het stembureau in de Porsthoornkerk in de Haarlemmerstraat is tot nu toe niet ontevreden over de opkomst. "We hebben net de honderd stemmers bereikt. Om half negen zaten we op dertig en om half tien op tachtig. Het loopt dus wel aardig door."

Een van de stemmers is Hein Schuiten (78). "Ik vind het eigenlijk belachelijk dat we moeten stemmen over een handelsverdrag met de Oekraïne." Toch is hij gaan stemmen. "Ik heb nee gestemd. Oekraïne is een corrupt land en dat hebben we al genoeg in Nederland."

Wilfred (30) twijfelde of hij zou gaan stemmen, omdat hij niet precies weet wat het verdrag inhoudt. Omdat hij het belangrijk vindt dat de kiesdrempel gehaald wordt, is hij toch komen stemmen. "Ik heb voor gestemd omdat ik voor Europa ben."

Het stembureau in de Posthoornkerk Beeld Jasper Bol
Het stembureau in de PosthoornkerkBeeld Jasper Bol

In West loopt het nog geen storm.

Een groepje jonge vrouwen staat met een vlag voor het stadhuis. Het is niet de vlag van Oekraïne, maar - zo zeggen ze - 'de vlag van compassie'. De dames delen al sinds 8 uur hun manifest uit, dat pleit voor emancipatie en verandering, maar wel een beetje vaag blijft verder. "We delen ook stickers uit voor op je stembiljet. Er zijn namelijk maar twee keuzes: ja of nee. Wij geven mensen een derde mogelijkheid: kies voor compassie."

De dames met de 'vlag voor compassie' Beeld Pim Brasser
De dames met de 'vlag voor compassie'Beeld Pim Brasser

Het is nog rustig bij stembureau Café de Pont in Amsterdam-Noord. De piek die stembureauvrijwilligers daar doorgaans in de spits zien, blijft nu uit. "We hadden er meer van verwacht," aldus een van de vrijwilligers. GroenLinks deelt flyers uit aan reizigers die de pont op en af gaan. "Laatste stemadvies van vandaag. Ga voor 'ja'."

null Beeld Jasper Bol
Beeld Jasper Bol

Bij het stembureau op het Centraal Station is het al vroeg druk.

null Beeld Rink Hof
Beeld Rink Hof
null Beeld Rink Hof
Beeld Rink Hof

D66 flyert bij het Centraal Station.

null Beeld Rink Hof
Beeld Rink Hof

De Tijgerzaal van Artis is waarschijnlijk een van de mooiste locaties waar je vandaag in Amsterdam kunt stemmen. Toch is er nog geen enkele stemmer binnen. "Maar bij de andere stembureaus is het waarschijnlijk ook rustig," zegt de man achter de stembalie.

null Beeld Pim Brasser
Beeld Pim Brasser

Waar stemmen we vandaag nou eigenlijk precies voor? Dit zijn de vijf meest gestelde vragen over het akkoord, plus de antwoorden van beide kampen. [+]

Hoewel het referendum over het Oekraïneverdrag raadgevend is, zal de uitkomst niet minder spannend zijn. Hoe ervaren Amsterdammers uit Oekraïne het referendum? Lees hier de verhalen van Marina Godovalova-Lubberding, Arkadi Romansky, Miroslava Makartsjoek en Anastasija Ljoebtsjenko. [+]

Het NPO2-programma Nederland Kiest, dat helemaal gewijd was aan het Oekraïne-referendum, heeft dinsdagavond 656.000 kijkers getrokken. Het staat daarmee op de achttiende plaats in de kijkcijfer-top 25 van de Stichting KijkOnderzoek.

Bovenaan de lijst stonden vaste waarden als het NOS Journaal van 20.00 uur (2,1 miljoen kijkers), Champions League-voetbal, Goede Tijden Slechte Tijden en De Wereld Draait Door.

In Noord is het stembureau in seniorenflat De Wasknijper ook open.

null Beeld Patrick Meershoek
Beeld Patrick Meershoek

Het stembureau in de Starbucks op Sloterdijk ging vanmorgen al vroeg open.

Het stembureau op Sloterdijk is in de Starbucks Beeld Rink Hof
Het stembureau op Sloterdijk is in de StarbucksBeeld Rink Hof
Stemhokje in de Starbucks op Sloterdijk Beeld Rink Hof
Stemhokje in de Starbucks op SloterdijkBeeld Rink Hof

De allervroegste kiezers kunnen op de stations van Nijmegen en Castricum al vanaf 05.00 uur terecht. De andere pakweg vijftig treinstations waar gestemd kan worden openen tussen 05.30 en 07.30 hun deuren. De reguliere stembureaus openen hun deuren om 07.30 uur. Alle openingstijden staan vermeld op de websites van de gemeentes.

12.838.934 Nederlanders mogen vandaag hun stem uitbrengen bij het referendum. Naar verwachting blijven zo'n 9 miljoen van hen thuis. Of het referendum geldig wordt, is nog maar de vraag. De thuisblijver doet het soms uit strategie, maar meestal omdat het gewoon te ingewikkeld is.

Of Oekraïne zich blij mag maken over meer samenwerking met Europa, ligt in de handen van een slordige 3,8 miljoen Nederlanders. Dat is het aantal dat nodig is om het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne geldig te laten zijn. De wet schrijft voor dat minimaal 30 procent van de mensen moet stemmen, anders kan het kabinet de uitslag negeren.

Verwachting van opiniepeilers
Opiniepeilers zijn het er niet over eens of dat aantal gehaald gaat worden. Vorige week nog meldde onderzoeksbureau Veldkamp dat 49 procent van de stemgerechtigden aangaf 'zeker' te stemmen. I&O Research houdt het op 'ergens tussen de 30 en 40 procent'. Maar opiniepeiler Maurice de Hond schat 25 procent. "Het zou mij verbazen als het opkomstpercentage wordt gehaald," zegt hij.

Volgens De Hond zeggen in peilingen altijd meer mensen zeker te zullen gaan stemmen dan er uiteindelijk komen opdagen. "En naarmate een verkiezing onbelangrijker is, is dat effect groter. Bij de laatste Europese verkiezing kwam maar 37 procent. Toch zei vooraf wel 60 procent dat te doen."

Redenen genoeg om thuis te blijven, zo geven mensen aan in De Honds onderzoek: het gevoel dat het kabinet de uitslag toch naast zich neer zal leggen, het onderwerp is niet belangrijk genoeg, mensen zijn principieel tegen een referendum of hebben 'belangrijkere dingen te doen die dag'.

'Nee-kamp' voorop
Over één ding zijn alle peilers het wel eens: als het referendum geldig is, dan zal het 'nee-kamp' waarschijnlijk winnen. In alle polls liggen die voorop. Peter Kanne van I&O: "Al sinds januari is rond 57 procent tegen en 43 procent voor. Het lijkt me sterk als dat nog veel in verandert. Maar de opkomst is moeilijker te voorspellen bij een referendum dan de uitslag. Ik durf mijn hand er niet voor in het vuur te steken dat voldoende mensen komen."

Sommige voorstanders van het verdrag willen het referendum boycotten, in de hoop dat het opkomstpercentage niet wordt gehaald. Onder meer GroenLinksjongerenorganisatie Dwars pleitte voor thuisblijven om het nee-kamp zo een spaak in de wielen te steken. Het kabinet is bang dat die manier van denken het nee-kamp juist in de kaart speelt. Want gokken op een lage opkomst, is spelen met vuur. Reden waarom alle ministers de laatste weken overal roepen dat iedereen 'vooral naar de stembus moet'.

Strategisch thuisblijven
Toch speelt het idee om strategisch thuis te blijven nog wel bij veel voorstanders, zegt Kanne. "Van alle mensen die vóór zijn en die nog niet weten of ze naar de stembus gaan, zegt een op de vijf overdag de opkomst in de gaten te houden." Reden waarom de NOS geen tussenstanden meldt, uit angst de uitkomst te beïnvloeden.

De vorige keer toen er een landelijk referendum werd gehouden, in 2005 over de Europese grondwet, kwam 63,3 procent van de kiezers opdagen. Ruim voldoende dus. Maar dat is nu anders, zegt Kanne. "Toen was het veel duidelijker waar het over ging. Nu gaat het over een verdrag van ruim 300 pagina's dat veel vager is. Ik heb het geprobeerd te lezen, het viel niet mee. Kiezers zijn dus afhankelijk van wat opiniemakers hun vertellen. En die meningen lopen sterk uiteen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden