Plus

'Laat die betonblokken in Amsterdam niet gaan wennen'

In veel wereldsteden worden drukke plekken beschermd door betonblokken, inmiddels ook in Amsterdam. Mooi is anders, maar maak er vooral niks fatsoenlijks van, zegt architect Peter Defesche.

De rij bij de Heineken Experience, Stadhouders­kade. Beeld Olaf Kraak/ANP

Op de Dam kijkt niemand ervan op. Op de blokken die sinds donderdag op het plein liggen, zit een enkele toerist.

Sommige betonblokken hebben nog de legoachtige bollingen aan de bovenkant, de meeste zijn bedekt met een houten plank zodat ze eenvoudig voor een bankje kunnen worden aangezien.

"Two birds, one stone," stellen de toeristen Josh Ashton (25) en Adam Weir (23) uit Cambridge dan ook monter vast - twee vliegen in één klap. Je houdt wat terroristen tegen en je kunt er nog bij zitten ook.

Ook een jong stel uit Newcastle vindt het prima, die blokken op de Dam. Ze hadden eerlijk gezegd geen idee dat ze op een antiterreurmaatregel hun lunch zaten op te eten.

Sneu
Stedenbouwkundige en architect Peter Defesche (59) staat er wat somber bij. Hij vindt het sneu, dat neergekwakte beton. Zeker aan de kant van Peek & Cloppenburg liggen ze er schots en scheef bij. "Alsof ze er vandaag moesten liggen omdat er morgen een aanslag gepland was," zegt hij.

"Misschien is dat ook zo - maar als dit een van de belangrijkste pleinen van de stad is, had er toch een serieus ontwerp gemaakt kunnen worden. Het hele idee van één uitgestrekt plein tussen Paleis en Kras­napolsky is weg, en er waren al bankjes, van natuursteen."

"Die zijn ooit waarschijnlijk voor hetzelfde doel neergezet, maar daar is nu niets mee gedaan. Ik denk niet dat hierover met Simon Sprietsma, de oorspronkelijke ontwerper, is overlegd."

Niet verdoezelen
Dan zijn de antiterreurblokken, ballastblokken in betonwereldjargon, op het Leidseplein een stuk beter neergelegd. Die vormen een keurige rij langs de terrassen tegenover de Stadsschouwburg.

In de zomer zullen ze ongetwijfeld een uitkomst zijn als de tafels bezet zijn. En toch wordt hij er somber van dat op allerlei plekken in de stad nu blokken liggen.

Juist het feit dat ­ze hier vermomd zijn als bankjes, vindt hij ­verkeerd. "Je moet het niet verdoezelen. Als stadsbestuurder moet de boodschap zijn: dit is tijdelijk, dit kan elk moment weer worden opgehaald. Als je mij als architect vraagt hoe je dit moet ontwerpen, zeg ik: niet. Ga er in godsnaam niks fatsoenlijks van maken. Geef het geen kans om permanent te worden, laat ons het niet gewoon gaan vinden."

Peter Defesche is stedenbouwkundige en architect. Hij was onder meer verantwoordelijk voor de 900 woningen en voorzieningen van het Westerdokseiland en de metamorfose van het Emma Kinderziekenhuis.

Als eerste 'architect in residence', aangesteld door architectuurcentrum Arcam, organiseert hij openbare debatten over architectuur, zoals over de hoogbouw­plannen in de Sluisbuurt, Zeeburgereiland.

Langs de rij op de stoep bij de Heineken Experience in Amsterdam-Zuid staan andere blokken: barriers, door wegwerkers ook wel bevers genoemd. "Zo'n maatregel is per definitie defensief: iemand rijdt met een busje een mensenmassa in, iemand anders reageert door een muur neer te zetten. Zo toon je je eigen angst, je eigen ongerustheid als stad, als Heineken."

"Het beschermt wel degelijk de mensen die bij Heineken voor de deur staan, maar als ze aan komen lopen en de straat oversteken weer niet. Je laat zien dat je iets doet, maar tegelijk is het een demonstratie van je eigen onmacht: je kunt niet de hele stad barricaderen."

Dit is ook helemaal niet wat de stad wil. "Aan de ene kant zijn we bezig met shared space: op de Veemkade, in de Sarphatistraat, achter het Centraal Station. Een daad van optimisme. Daar vier je de openbare ruimte: je schaft een heleboel regels af en dan vinden mensen hun weg."

"En tegelijk bouw je muren en leg je obstakels neer. Dat maakt het dubbel defensief: je ziet aan de ene kant wat de stad wil, en aan de andere kant wat je kennelijk moet doen om Amsterdammers gerust te stellen. Dit hoort niet bij elkaar."

Bovendien: een rij blokken beschermt misschien tegen bestelbusjes met kwaadwillende chauffeurs, niet tegen drones of mensen met een rugzak vol explosieven. We leven in een hypermoderne samenleving, toch reageren we met de oervorm van architectuur op terreurdreiging.

Peter Defesche, architect en stedenbouwkundige bij Defesche van den Putte, architect in residence namens architectuurcentrum Arcam. Beeld Luuk Kramer

"Het heeft iets heel middeleeuws, muren bouwen om je te beschermen. Maar dat zit ook in de hoofden van daders: hun wereldbeeld is archaïsch, en daar passen wij ons instrumentarium op aan. Hoe kan ons dat toch overkomen?"

Een muur bij de Heineken Experience, maar niet bij het Rijksmuseum. Lange tijd was burgemeester Eberhard van der Laan tegen het plaatsen van blokken. "Ik volgde Van der Laan altijd wel in zijn aarzeling. Dat wat je beschermt is kennelijk belangrijker dan wat je niet beschermt - hoe maak je die afweging?"

Dat ze er nu toch zijn, begrijpt hij ook wel. "Ik kan me voorstellen dat geen enkele stads­bestuurder zegt: ik permitteer het me om het niet te doen. Het is een akelige roulette."

Vergroenen
Was het niet mogelijk geweest te zeggen: wij zwichten niet voor terreur? Dit past niet bij Amsterdam? "Het is een zinnige, intellectuele afweging om niets te doen, want hoe groot is de feitelijke bescherming nou helemaal? Maar ik heb het gevoel dat de symbolische waarde van die blokken, het tegen je burgers zeggen: wij doen echt wel iets, zeker zo belangrijk is."

Symboolpolitiek, inderdaad. Maar symboolpolitiek is niet nutteloos, betoogt Defesche. Hij trekt een vergelijking met het gevoel van onveiligheid: statistisch gezien hoeft een wijk niet onveilig te zijn om onveilig te voelen, en dat is dan óók een werkelijkheid. "Het is goed om tegen de bewoners van je stad te kunnen zeggen: wij horen jullie zorgen, en doen er iets mee."

Dat betekent wat hem betreft niet dat de stad definitief van aangezicht gaat veranderen. "De langdurige ontwikkeling van openbare ruimte in grote Europese steden gaat over iets anders: die gaat over vergroenen, dat de stad zichzelf niet verstikt, het in goede banen leiden van drukte."

"In het dagelijks leven van stadsbestuurders en ontwerpers is deze bescherming nog steeds iets in de categorie 'tijdelijk'. Een hobbel in de ontwikkeling van steden. De permanente ontwikkeling van openbare ruimte in de stad, die moet dit maar even verdragen."

Lees ook: Waarom er nu tóch betonblokken liggen in Amsterdam

Beeld Getty

Lille, braderie

Peter Defesche: "Elk jaar eind september is hier de grootste braderie van Europa. Deze betonblokken zijn duidelijk tijdelijk. Je moet ze er zo neerleggen dat niemand het verkeerd begrijpt. Dit is de boodschap en die is even akelig als de aanleiding. De grote hijsogen zitten er nog aan, zodat je ze de volgende dag weer weg kunt takelen."

Beeld Getty

Melbourne, Central Business District

"Dit is heel naïef. Leuke kleurtjes, dan denk je misschien heel even dat het cadeautjes zijn, Maar geloofwaardig is dat helemaal niet, iedereen ziet dat het gekleurde betonblokken zijn, en denkt: kennelijk is dit een gevaarlijk gebied. Ik zie er geen heil in. Bij dit soort thema's moet je er niet overheen aaien. Dan maak je het erger, wranger, op het cynische af."

Beeld EPA

Berlijn, Gedächtnisskirche

"Deze taps toelopende blokken zijn bedoeld om verkeer te geleiden, niet per se om auto's tegen te houden. Maar ze zijn er zwaar en sterk genoeg voor. Dit is een kleine Berlijnse muur, de laatste Europese stad die je dat toewenst. Zo bezien had 'Het Kwaad' geen betere plek kunnen kiezen."

Beeld EPA

Rome, Palazzo del Quirinale

"Hier heeft iemand geprobeerd het er minder erg uit te laten zien. Het maakt het nog extra ambivalent: die dreiging zou weleens langer kunnen duren, dus laten we het maar mooi maken. En dat naast een beeldhouwwerk uit de Barok - de ene beeldhouwer is de andere niet, zullen we maar zeggen."

Beeld Getty

New York, Times Square

"Dit is een barricade waar voetgangers doorheen kunnen lopen. Duidelijk tijdelijk. Je ziet hoe de blokken al omarmd zijn: je kunt er prima je koffie op drinken. Ze hebben het onderdeel gemaakt van hun dagelijks leven, quasivanzelfsprekend. Dit beeld heeft iets geruststellends: ook 'het ergste' vindt zijn weg in onze gewoontes."

Beeld Photo News

Manchester, Albert Square

"Dit is de nieuwe stadsmuur, misschien wel in navolging van wat vorig jaar in Berlijn is gebeurd op die kerstmarkt. De gedachte is: aan de binnenkant is het gezellig. Die gezelligheid moet je kennelijk met beton verdedigen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden