Kunst volgens Tillmans

Raar idee. De meeste foto's van Wolfgang Tillmans (1968) stammen nog uit het predigitale tijdperk. Terwijl achter de portretten, landschappen en straatbeelden waarmee hij in de jaren negentig wereldberoemd werd, een fotograaf lijkt schuil te gaan die constant met een camera op zak liep. Een jongen die de wereld voornamelijk door de lens bekeek. Als een kraker over een stoel piste, politiehelikopters over de stad vlogen, een regenboog in het landschap verscheen, een hert de weg overstak of een rat in een put verdween, wist Tillmans precies het juiste moment vast te leggen.

''Het tegenovergestelde is het geval,'' zegt Tillmans terwijl hij voor een aantal van deze foto's in het Stedelijk Museum staat. ''Ik had toen absoluut nooit een camera bij me. Als ik uitging, liet ik mijn toestel thuis. Life came first. Ik keek wel altijd goed om me heen. Naderhand probeerde ik met een camera te benaderen wat mijn ogen hadden gezien.''

Een foto van een rat die zich in een gat van een putdeksel wurmt, is een bekend voorbeeld. ''Ik heb een jaar in New York gewoond en vanuit mijn flat zag ik een vreemd verband tussen voetgangerslichten en ratten. Als het licht op groen sprong, liepen de mensen door en kwamen de ratten tevoorschijn om tussen vuilniszakken te snuffelen. Ik heb er weken over nagedacht. Het gaat niet alleen over die rat, maar over de hele gemeenschap die onder ons woont. Toen heb ik heel gericht foto's gemaakt. Van een rat die ontsnapt uit onze wereld.''

Tillmans, die al jaren in Londen woont en in 2000 als eerste buitenlander de Turner Prize won, werd door het Stedelijk Museum gevraagd een keuze te maken uit de collectie. Hij koos vooral kunstwerken waarvan de makers blijk geven van een 'tegenwoordigheid van geest', wat tegelijk de titel van de tentoonstelling is.

In deze tentoonstelling wilde Tillmans kunstwerken met een verschillende culturele status bij elkaar brengen. Een schilderij met regenboogkleuren van de Amerikaanse colourfield-schilder Morris Louis wordt bijvoorbeeld zij aan zij getoond met een kitscherig schilderij van de Franse kunstenaar Martial Raysse. In dezelfde ruimte ligt een vitrine met een poster die bestaat uit horizontale, kleurige banen - het affiche dat Tillmans maakte voor de Gay Games in 1998. Het is zijn eerste abstracte werk, vertelt hij, en geeft in dit verband de regenboogkleuren van Louis een geheel nieuwe betekenis.

Tegenwoordigheid van geest is een verrassend klassieke tentoonstelling geworden, met opvallend veel abstracte kunstwerken uit de jaren zestig en zeventig. Niet het soort tentoonstelling dat men verwacht van een kunstenaar die wel wordt beschouwd als de chroniqueur van de technoscene uit de jaren negentig. ''Uiteindelijk houd ik van kunst en daarom wilde ik deze tentoonstelling maken. Ik had allerlei visuele grappen kunnen uithalen; werken tegen elkaar kunnen hangen of boven elkaar. But I don't want to fuck the system. Ik vind het eigenlijk fantastisch wat het Stedelijk de laatste vijftig jaar heeft gedaan.''

Leidraad voor het selecteren was volgens Tillmans de manier waarop de kunstwerken zijn gebaseerd op ervaringen. ''Ik zie altijd raaklijnen, kijk graag naar hoe dingen elkaar overlappen in de ruimte. Kijk, als ik hier sta valt deze zuil samen met de hoek in de ruimte. Het werk van Ellsworth Kelly is daarop gebaseerd. Het zijn observaties van de zichtbare werkelijkheid. Hetzelfde geldt voor Bruce Nauman of Larry Bell. Abstracte kunst is vaak niet zo abstract als het lijkt.''

Daarnaast koos Tillmans een aantal werken waarin voorstellingen objecten worden. Zijn eigen recente fotowerken bestaan vaak uit abstracte prints die zijn gevouwen of gekreukeld, waardoor de foto als een driedimensionaal object gaat functioneren. In het verlengde daarvan koos hij een schilderij van Daan van Golden, waarop een monochroom wit schilderij tegen een blauwe achtergrond is afgebeeld. Tillmans hing er een werk van zichzelf naast; een monochroom blauwe foto waarvan de onderrand is omgevouwen. Zo vormen de kunstwerken een soort tweeluik.

''Mijn oudere werk had sterke onderwerpen en dat trekt mensen enorm aan. Maar ik was altijd al gefascineerd door de abstracte kwaliteiten van kunstwerken. Als puber knipte ik krantenfoto's uit en experimenteerde ik met fotokopieën om nieuwe dingen te maken. Pas na mijn eerste tentoonstelling kocht ik mijn eerste camera.''

Het oudste werk op de tentoonstelling is een vrouwenkop in terracotta van Wilhelm Lehmbruck uit 1913. ''Ik voel me verbonden met Lehmbrucks humanistische benadering. Dode kunstenaars zijn eigenlijk vrienden die je niet hebt mogen ontmoeten. Als je jong bent denk dat oudere kunst niets met je eigen leven te maken heeft. Maar als je beseft dat zo'n kunstenaar een twintiger was toen hij zijn werk maakte, kun je je daar beter toe verhouden. Het is vreemd dat veel kunstenaars de thema's van hun eigen tijd uit de weg gaan, omdat ze eeuwige schoonheid nastreven. Toen ik begon wilde ik nooit een chroniqueur van mijn tijd zijn. Ik wilde gewoon verbeelden wat ik voelde en wat ik wilde zeggen.'' (KEES KEIJER)

Wolfgang Tillmans: Tegenwoordigheid van geest, een keuze uit de collectie.
Stedelijk Museum CS, tot en met 30 september.

Wolfgang Tillmans op een archieffoto uit 2007. Foto commons.wikimedia.org Beeld
Wolfgang Tillmans op een archieffoto uit 2007. Foto commons.wikimedia.org
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden