Plus

Kunst uit beginjaren Sovjet-Unie: 'Fantastisch, maar óók propaganda'

Vanaf volgende week is de expositie The Power of Pictures te zien in het Joods Historisch Museum. Met vrij werk en propagandakunst uit de beginjaren van de Sovjet-Unie. 'Er steekt een miserabele realiteit achter.'

Diver (1934) Beeld Alexander Rodchenko / Estate of Alexander Rodchenko / RAO, Moscow / VAGA, New York

Als je op internet foto's zoekt van de Russische fotograaf Alexander Rodchenko, vind je voornamelijk afbeeldingen van een serieuze man. Er is zelfs geen foto te vinden waarop je hem ziet lachen. "Wat er in het hoofd van die man omging, kunnen wij niet begrijpen," zegt conservator Bernadette van Woerkom van het Joods Historisch Museum.

Op de vraag hoe het was om tijdens de jaren dertig kunst te maken in de Sovjet-Unie - destijds een communistische staat onder het regime van Jozef Stalin - begint ze direct over Rodchenko.

Eerste Sovjetkamp
Toen de artistieke vrijheid aan banden werd gelegd, koos hij er als een van de weinige fotografen voor het communisme te verheerlijken - iets wat hem later werd verweten. "Hij was een van de grootste kunstenaars uit die tijd. In de jaren twintig experimenteerde hij met perspectieven; hij was een van de eersten die fotografeerde vanuit het vogel- en kikkerperspectief. Die stijl mocht begin jaren dertig niet meer."

Volgens de conservator zit er een enorme smet op zijn carrière en leven doordat hij het eerste Sovjetkamp fotografeerde. "Hij legde dat vast, maar niet op een kritische manier. Hij heeft zijn foto's heel erg bewerkt en geretoucheerd en er iets heel heroïsch' van gemaakt."

Creatieve explosie
Toen Stalin de macht kreeg en de staat, begin jaren dertig, alle foto's en films begon te censureren, gingen fotografen en cineasten - die eerder experimenteel fotografeerden - op zoek naar uitwegen om toch eigen kunst te blijven maken. Zo werd er volop geëxperimenteerd met perspectieven en de kleinbeeldcamera. In de tentoonstelling The Power of Pictures zijn films en foto's te zien uit voornamelijk Amerikaanse en West-­Europese collecties uit de jaren twintig en dertig.

Russische collecties ontbreken, omdat het volgens Van Woerkom 'lastig is om daar in deze tijd door te dringen'. Er is een dagelijks filmprogramma waarbij twaalf films in een wekelijks rooster integraal worden getoond.

Beroemde films, zoals De Man met de Camera van Dziga Vertov (1929). Foto's zijn er van onder anderen El Lissitzky en Max Penson. Waar in de jaren dertig alles werd gecensureerd, stonden de jaren twintig in het teken van enorme experimentele vrijheid en de bruisende Sovjetavant-garde.

Volgens Van Woerkom was de ­Februarirevolutie in 1917 waarschijnlijk de aanzet voor veel Joodse mensen om zich op het gebied van film en fotografie te ontwikkelen; twee kunststromen waarbinnen alle ruimte was. De communisten stabiliseerden hun macht en het leven werd er begin jaren twintig weer een beetje normaal.

Op het gebied van film en fotografie was er een explosie van creativiteit.

Armoede en honger

De helft van de cineasten en fotografen was Joods in die tijd. Dat is ook de reden dat The Power of Pictures nu in het Joods Historisch Museum is te zien. "Joodse mensen waren tot 1917 een achtergestelde groep zonder gelijke burgerrechten. Lange tijd draaiden ze mee in de marge van de maatschappij. Het belangrijkste was een enorme motivatie en drijfveer om het goed te doen, zichzelf te laten zien. Ze moesten zich twee keer zo hard bewijzen als de mensen die al gevestigd waren. Daarom werden ze zo goed."

Maquette for cinema eye (1929). Beeld El Lissitzky / ARS, New York / Museum of Fine Arts, Houston

De conservator benadrukt vooral dat alle gecensureerde kunst in de jaren dertig wel degelijk goede kunst was.

"Het werd overal ter wereld - ook toen al - erkend als een nieuwe manier van kijken. Zoals het beeld van Jakov Chalip van een kanon, met een man eronder (zie foto). Het is een fantastische foto, maar het is óók propaganda. Het staat in tegenstelling tot nazikunst, die teruggreep op traditionele vormen - die was niet vernieuwend, maar verheerlijkend. In Rusland zochten de kunstenaars nieuwe perspectieven."

Werkelijkheid
Van Woerkom kijkt rond in de expositieruimte. "Er steekt een miserabele realiteit achter de foto's," zegt ze.

"In deze tentoonstelling zijn veel foto's te zien waarin het leven wordt geïdealiseerd. Wist je dat het woord 'werkelijkheid' in Rusland een heel andere lading heeft dan hier? Zij maakten in de jaren dertig onderscheid tussen de 'werkelijkheid' en de 'waarheid'. De werkelijkheid was de armoede en de honger. De waarheid was dat wat in de toekomst lag, waar ze naar streefden, het verlangen. En die waarheid fotografeerden ze."

The Power of Pictures is te zien van 27 juli tot en met 27 november.

Guarding the sea (1938) Beeld Jakov Chalip / Museum of Fine Arts, Houston
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden