Kritiek op Restitutiecommissie rond Idfa-film

De Restitutiecommissie, het orgaan dat claims op naziroofkunst beoordeelt, handelt ontoegankelijk, formalistisch, bureaucratisch en kil. Dat zegt Niod-onderzoeker Lion Tokkie (64).

Beeld uit de documentaire De Claim, Zoektocht naar Roofkunst uit WOII, waarin de zaak wordt besproken. Beeld The Claim

Hij krijgt een werk van Isaac Israëls, waarvan hij een zeer sterk vermoeden heeft dat het geroofd is van zijn opa, niet 'terug'.

De zaak wordt besproken door regisseur Ditteke Mensink in haar documentaire De Claim, Zoektocht naar Roofkunst uit WOII, die zondag tijdens het Idfa in Eye in première gaat.

Tokkie wil benadrukken dat zijn mening niet gebaseerd is op het feit dat zijn claim door de Restitutiecommissie werd afgewezen. "Ik kan de leden van de commissie weinig verwijten, ze zijn stuk voor stuk integer. De structuur waarin ze functioneren is echter ondermaats."

Ezeltjes
De commissie bestaat uit een onderzoeksafdeling en een adviesafdeling, die een bindend oordeel velt. Tokkie begrijpt dat de Restitutiecommissie de lat hoog legt bij het beoordelen van claims.

Ook al kreeg hij het bewijs dat Israëls werk Ezeltjes op het Strand in 1943 werd weggehaald uit het huis van zijn grootouders in de Berkelstraat in Amsterdam, bijna rond. Het schilderij werd na de oorlog teruggevonden in een villa in Velp die toe­behoorde aan een SD'er, die eerder politieagent in Amsterdam was.

Voor Tokkie hielp het niet mee dat er meerdere Israëls bestaan met vergelijkbare composities als die op het doek uit de woonkamer van zijn opa.

Nazaat
Tokkie: "Als particulier en nazaat van een slachtoffer van wie het huis is leeggehaald is het vrijwel onmogelijk om bewijs zeventig jaar na dato helemaal rond te krijgen. Een normaal gezin in de dertiger jaren documenteerde de inventaris niet zwart op wit. In tegenstelling tot kunsthandelaren."

Overlevenden die suggesties kunnen bevestigen zijn er niet: Tokkies grootouders werden in 1942 omgebracht in Auschwitz en zijn vader leeft inmiddels ook niet meer.

Dat het grootste deel van de claims bij de Restitutiecommissie van afstammelingen van kunsthandelaars en collectioneurs komt, is volgens Tokkie dan ook een logisch gevolg. "Zij laten zich vertegenwoordigen door een no cure, no pay-jurist. In zo'n geval draait het puur om de financiële waarde van de objecten."

Tokkie wijst echter op de emotionele waarde. "In Nederland zijn 29.000 huizen leeggeroofd als gevolg van de M-aktion, wat het sluitstuk was van deportatie van gezinnen." Het doek van Israëls had hij al aan Kamp Westerbork beloofd.

Feitenonderzoek
Tokkie beet zijn tanden stuk op de vraag om openheid van de onderzoeksafdeling van de Restitutiecommissie. "Het vreemde is dat het onderzoeksteam een direct verlengstuk is van de adviseurs en nimmer van de claimhouder. Een particulier krijgt geen kans de conclusies uit het feitenonderzoek ter discussie te stellen. Dat zegt mij dat je als nazaat bij voorbaat kansloos bent als er geen volledig rond dossier ligt."

Aanvullend onderzoek is wat betreft de Restitutiecommissie geen optie. Tokkie: "Op basis van ervaring houdt de commissie stevig vast aan de gebruikte onderzoeksmethode." Tokkie verzekert zijn missie voort te zetten.

De kritiek van Tokkie komt niet volledig uit de lucht vallen: eerder deze maand schreef minister Jet Bussemaker (OCW) een brief aan de Tweede Kamer waarin ze wijzigingen voorstelt bij de Restitutiecommissie, die inmiddels vijftien jaar op de huidige wijze opereert.

Andere werkwijze
Bureau Berenschot concludeert dat onderzoek en advies in de praktijk door elkaar lopen, maar ook wordt geconstateerd dat er steeds minder claimanten van de eerste en tweede generatie zijn, waardoor het werk van de commissie moeilijker wordt. Dat vergt een andere werkwijze.

Maandag wordt in de OCW-vergadering een brief besproken waarin Tokkie zijn bezwaren uitlegt. De Restitutiecommissie geeft aan uitgebreid te hebben gesproken met Tokkie over zijn gevoelens van ongenoegen. De commissie heeft geen behoefte de discussie voort te zetten via de media.

De Claim, Zoektocht naar Roofkunst uit WOII (NTR), 5/12 om 20.20 uur op NPO 2. De première is zondag op het Idfa.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden