PlusTen slotte

Koningin Elizabeth II (1926-2022): een vorstin die zichzelf wegcijferde voor haar plicht, maar niet vies was van een grapje

Queen Elizabeth II in 2012. Beeld Getty Images
Queen Elizabeth II in 2012.Beeld Getty Images

Groot-Brittannië verliest met het overlijden van Queen Elizabeth II (96) een deel van zijn ziel. Zij zat ruim zeventig jaar met enorm plichtsbesef op de troon.

Hans van Zon

Op gepaste afstand leek koningin Elizabeth II al gauw op een saaie mus. Ouderwets gekleed, in mantelpak met onafscheidelijke hoed en handtas. Een onderkoelde vrouw die nooit uit haar rol viel. Maar de werkelijkheid is anders.

Elizabeth Alexandra Mary was een vrouw vol verrassingen. Welke andere vorstin kon moeiteloos bougies van een auto vervangen, het geluid imiteren van een vliegtuig bij de landing? Welke andere vorstin had die bijtende humor die zich bijvoorbeeld openbaart in dit briefje aan een couturier: ‘Bedankt voor de enorme rekening. Het zal even duren voordat die betaald is.’

De buitenwereld worstelt heel haar leven met dat dubbele imago. Aan de ene kant is Elizabeth zonnig en vriendelijk. Een vorstin die zichzelf wegcijfert voor plicht, de rode draadje in haar bestaan. Maar zij kan ook bot, dwingend zijn.

“Ze had weinig op met verandering, miste warmte en glamour,” zeggen Piers Brendon en Philip Whitehead, de auteurs van A Dynasty Revealed, de dynastie van de Windsors. “Maar zij had wel een vaste plaats veroverd in de Britse maatschappij. Ze kon rekenen op veel respect en sympathie.’’

Koelbloedigheid

Volgens de historicus Karl Shaw was haar koelbloedigheid zowel haar sterkte als haar zwakte. Als er al emoties opspeelden, gebeurde dat binnenskamers. “Ze slaagde er wonderwel in om haar privé-leven af te sluiten,” aldus Shaw. “Mocht het haar te veel worden dan ging ze wandelen met haar honden. Alleen,” zegt een ingewijde.

Koningin Elizabeth stond als dierenliefhebber bekend, vooral om haar liefde voor corgihondjes. In haar leven heeft ze er 30 gehad.  Beeld Tim Graham Photo Library via Getty
Koningin Elizabeth stond als dierenliefhebber bekend, vooral om haar liefde voor corgihondjes. In haar leven heeft ze er 30 gehad.Beeld Tim Graham Photo Library via Getty

Haar momenten van kracht maken grote indruk. In 1981, als op The Mall met een parade haar verjaardag wordt gevierd, opent de 17-jarige Marcus Simon Sarjeant het vuur op de vorstin. Naar later blijkt met zes losse flodders. In alle chaos houdt Elizabeth haar paard onder controle en zet zij de parade voort.

Iedere Brit kent ook het verhaal van Michael Fagan. In 1982 dringt hij door tot in haar slaapkamer in Buckingham Palace. “Ik keek haar recht in het gezicht,” vertelt de insluiper later. “Ze draaide zich om in bed, vertrok geen spier en zei: ‘Wat doet u hier?’ Ze stond op, liep naar de deur en riep drie keer: ‘Get out!’ Fagan droop af, in de armen van toegesneld personeel.

Strakke keurslijf

De onderkoeldheid breekt haar in 1997 op. Prinses Diana overlijdt. Er gaat een schokgolf door Groot-Brittannië. Elizabeth II geeft niet thuis, volgt het protocol. Pas na grote druk van premier Tony Blair en krantenkoppen als ‘Speak to us Ma’am, Show us your care’, hangt de vlag op Buckingham Palace halfstok. Zij spreekt het volk toe, laat zich zien bij de bloemenzee buiten ter ere van Diana. Daarmee smoort de vorstin de oplaaiende discussie over het nut van de monarchie als die niet aansluit bij de eisen van de moderne tijd.

In 1992 – de huwelijken van haar dochter Anne en haar zoons Charles en Andrew spatten uiteen en er woedt een felle brand in Windsor Castle – overleeft zij alle rampspoed met haar hang naar traditie en continuïteit. In 1997 leert zij dat er meer is dan ‘de strikte kant van het bestaan’ waarmee ook de jongere leden van de koninklijke familie moeite hebben. Flexibiliteit, openheid en het tonen van emoties kunnen wel degelijk een toegevoegde waarde hebben.

Het strakke keurslijf is haar moeilijk kwalijk te nemen. Dat is er vanaf haar geboorte, op 21 april 1926, om 2.40 uur ’s nachts. Met een keizersnede. Vier jaar later krijgt Elizabeth Alexandra Mary een zusje, Margaret, en draagt ze de koosnaam ‘Lilibet’, haar eigen verbastering van haar naam die ze niet goed kan uitspreken. In haar jeugd trekt ze het meest op met Marion Crawford, die zeventien jaar lang haar ‘nanny’ is.

Elizabeth als enkele maanden oude baby. Ze werd geboren op 21 april 1926. Beeld Bettmann Archive
Elizabeth als enkele maanden oude baby. Ze werd geboren op 21 april 1926.Beeld Bettmann Archive

Dorgi’s

Slechts 2 jaar oud maakt zij al indruk op premier Winston Churchill: “Ze straalt een autoriteit uit die ongekend is voor haar leeftijd.” De liefde voor de natuur, in het bijzonder voor paarden en honden, wortelt snel. Als ze 3 jaar is krijgt ze paardrijles, een jaar later heeft zij haar eigen pony, Peggy. Susan is haar eerste hond, een compacte bruin-witte corgi uit Wales. Er zullen er dertig volgen, aangevuld met dorgi’s, een eigen kruising van een corgi met een teckel, en cockerspaniëls.

Omdat haar oom koning Edward VIII in 1936 troonsafstand doet om te trouwen met de Amerikaanse Wallis Simpson wordt hij opgevolgd door Elizabeths vader, koning George VI. Zij is dan 10 jaar oud en haar leven komt geheel in het teken te staan van de troonsbestijging. Als haar zus Margaret (6) ervan hoort, zegt zij: Word jij nu koningin? Arme jij.”

Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog is zij voor het eerst op de radio horen, in het programma Children’s Hour. Op haar 18de treedt ze toe tot de Auxiliary TerritoriaI Service (ATS). Elizabeth Windsor (nummer 230873) volgt een opleiding tot chauffeur en monteur. Zij stelt motoren van vrachtwagens af, vervangt bougies. Daarna studeert zij geschiedenis en rechten, ze leert Frans, wat zij vloeiend spreekt.

Koningin Elizabeth, prinses Elizabeth, prinses Margaret en koning George VI.   Beeld Bettmann Archive
Koningin Elizabeth, prinses Elizabeth, prinses Margaret en koning George VI.Beeld Bettmann Archive

Inmiddels is de liefde in haar leven. Zij wordt verliefd op haar knappe neef, prins Philip van Griekenland die zij als kind al op familiebijeenkomsten tegenkomt. Hun eerste echte ontmoeting is in 1939. Met haar ouders bezoekt zij (13) de marineopleiding in Dartmouth waar de vijf jaar oudere cadet Philip grote indruk maakt met zijn rondleiding waarvoor hij is aangewezen. Ze beginnen elkaar te schrijven.

Haar moeder Elizabeth is aanvankelijk tegen een huwelijk. Zij noemt Philip ‘de Hun’, maar ze trouwen op 20 november 1947 in Westminster Abbey. Op de trouwdag, een feest waar de Britten na alle oorlogsellende zo naar snakken, zijn er opvallende afwezigen: de afgetreden koning Edward VIII en zijn vrouw Wallis Simpson alsmede de drie zussen van Philip. Hun mannen zijn Duitse edelen met nazisympathieën. Achter zes koningen en zeven koninginnen zit kroonprinses Juliana, die zich stoort aan sommige ‘niet mooi opgepoetste kroonjuwelen’.

Geen tranen

De eerste huwelijksjaren zijn bijna ‘normaal’. Het gezin verblijft op Malta, waar Philip bij de Britse marine dient. Elizabeth, die van haar man de koosnamen ‘sausage’ (worstje) en ‘cabbage’ (kooltje) krijgt, wordt moeder. In november 1948 van Charles, daarna volgen Anne, Andrew en Edward. Begin jaren 50 gaat de gezondheid van haar vader achteruit en keert Elizabeth terug naar Londen. Zij vervangt hem als zijn gezondheid openbaar optreden niet toelaat.

Elizabeth en Philip met Charles en Anne. Beeld Bettmann Archive
Elizabeth en Philip met Charles en Anne.Beeld Bettmann Archive


In 1952 nemen Elizabeth en Philip de eerste grote overzeese reis van de koning over, naar Afrika, Australië en Nieuw-Zeeland. Op 6 februari overlijdt George VI (56) aan de gevolgen van longkanker. In Kenia reageert Elizabeth volgens haar entourage stoïcijns op het nieuws. “Sorry, ik ben bang dat we nu allemaal naar huis moeten.” Geen tranen, meteen aan het werk. “Mijn naam als koningin? Mijn eigen naam natuurlijk, Elizabeth.”

Op 2 juni 1953 wordt zij gekroond en krijgt zij de leiding over twee kerken: de Kerk van Engeland (Anglicaans) en de Kerk van Schotland (Presbyteriaans). Als zij in Engeland is, is zij Anglicaans, in Schotland Presbyteriaans. Voor het eerst staan er tv-camera’s in Westminster Abbey om de 27 miljoen Britten en honderden miljoenen mensen in het buitenland van beelden te voorzien.

Tijdens de ceremonie vraagt zij de aartsbisschop van Canterbury om hulp. Als zij met haar loodzware kroon en mantel moet opstaan, vraagt zij om een duwtje: ‘Get me started’ (Help me op gang). Haar moeder Elizabeth maakt die dag een uitzondering. Daarna zal ze nooit meer buigen voor haar dochter. “Ik ben keizerin geweest,” aldus ‘Mummy’ die tot haar dood in 2002 haar belangrijkste adviseur zal blijven en met wie ze de passie voor paarden deelt.

Elizabeth II in 1953.  Beeld Corbis via Getty Images
Elizabeth II in 1953.Beeld Corbis via Getty Images

Keurslijf

Na de troonsbestijging ontsnapt ze nog een paar keer aan het keurslijf van koninklijke plichten. De staatsbegrafenis van oorlogsheld Bernard Montgomery beleeft ze tussen het publiek. Onherkenbaar, met een grote sjaal om het hoofd. Op bezoek in Californië vraagt Reagans adviseur Michael Deaver of ze misschien zin heeft in een etentje in een restaurant. “Een restaurant? U maakt zeker een grapje,” zegt Philip, want zo’n bezoek is in strijd met het protocol. Maar even later fluistert Elizabeth: “We zouden het zeer op prijs stellen.” Voor het eerst in twintig jaar eet zij in een restaurant.

Elizabeth is een van de rijkste vrouwen ter wereld. Onroerend goed en andere bezittingen meegerekend wordt haar persoonlijke vermogen geschat op twee tot drie miljard. Als daar de Royal Collection, de kroonjuwelen, bij worden opgeteld, gaat het om ruim tien miljard. Toch geeft zij liever geen geld uit. Ook voor kleding. Die moet aan de volgende eisen voldoen: kreukvrij, niet te dik maar ook niet te transparant. Ze houdt van kleur. De ‘kleding thuis’ moet vooral comfortabel en functioneel zijn.

Ze draagt hoeden, maar heeft er een hekel aan. “Met een hoed lijk ik op een schaap. Waarom zou ik op een schaap moeten lijken?” Critici uit de modewereld hebben de grootste problemen met haar handtassen. Ze draagt vooral grote, vierkante tassen met grauwe kleuren. De handtassen, mooi of niet, hebben ‘buiten de deur’ een extra functie. Met codes.

Als de koningin bijvoorbeeld haar tas na een diner op tafel legt, betekent dat dat zij wil vertrekken. Als de handtas van de ene arm naar de andere overgaat, heeft zij genoeg van degene met wie ze dan praat. Het betekent ‘verlos me’. Een boeket draagt ze met beide handen, om te voorkomen dat ze handen moet schudden.

Lange tijd ziek

In 2012 beleeft zij twee opmerkelijke festiviteiten. Na de viering van haar diamanten jubileum als vorstin komt zij op 27 juli, bij de opening van de Olympische Spelen in Londen, met een daverende verrassing. Op een film in het stadion is te zien dat 007 Daniel Craig, James Bond, haar ophaalt in Buckingham Palace. Samen stappen ze in een helikopter. De vlucht eindigt in een sprong aan twee Union Jack-parachutes voor een landing in het overvolle Olympisch Stadion.

Seconden later loopt de koningin het dolenthousiaste stadion binnen om de Spelen voor geopend te verklaren. De 86-jarige Elizabeth spreekt van ‘een bijzondere ervaring waarvan ze intens heeft genoten’. De scène is een enorm succes omdat veel mensen aanvankelijk dachten dat niet een stand-in, maar de vorstin zelf zou hebben gesprongen.

Elizabeth II met prins Philip, rechts, en James Bondacteur Daniel Craig tijdens de opening van de Olympische Spelen in 2012.   Beeld Getty Images
Elizabeth II met prins Philip, rechts, en James Bondacteur Daniel Craig tijdens de opening van de Olympische Spelen in 2012.Beeld Getty Images

Eind 2016 is zij voor het eerst in lange tijd ziek. Zij mist ‘vaste’ afspraken waaronder de traditionele kerstdienst en nieuwsjaardienst. Buckingham Palace spreekt van een ‘zware verkoudheid’. Enkel dagen later pakt zij de draad van de plichtpleging op. Elizabeth, de langst regerende monarch ter wereld, gaat het wel kalmer aandoen. Maar opgeven, nee. Een Britse vorst(in) sterft op de troon. Ook als zij daarmee haar zoon Charles in de weg zit.

Volgens biografen is de relatie tussen Elizabeth en Charles ook nooit warm, hartelijk geweest. Charles heeft meer op met zijn grootmoeder en verzuurt in de omgang met zijn moeder omdat hij geen zicht heeft op de troon.

Dat de kroonprins is veroordeeld tot een leven in Elizabeths schaduw vinden veel Britten niet erg, want Charles en zijn vrouw Camilla zijn lang niet zo geliefd. De tv-serie The Crown gooit daar nog eens een schepje bovenop.

Charles krijgt opnieuw verwijten over zich heen wegens zijn liefdeloze gedrag tegenover Lady Di. Veel Britten zien daarom niet in hem een troonopvolger, maar in zijn oudste zoon, prins William. In hun ogen moet Charles maar worden overgeslagen. Een stap terug die hij volgens insiders niet wil maken.

Seksslavinnen

Elizabeth krijgt het de laatste levensjaren hard te verduren. De rel rond haar zoon Andrew, die wordt beschuldigd van misbruik van jonge ‘seksslavinnen’, grijpt haar erg aan. Zij worstelt ook met de commotie rond haar kleinzoon Harry en Meghan Markle. Tot haar grote verdriet breekt Harry met het koningshuis, doet hij afstand van alle eretitels en bouwt hij samen met Meghan een bestaan op in de Verenigde Staten.

Elizabeth II met Meghan Markle.  Beeld Getty Images
Elizabeth II met Meghan Markle.Beeld Getty Images

De grootste klap komt april 2021, met het overlijden van haar man, prins Philip, op wie zij als vorstin ruim zeventig jaar heeft kunnen leunen. Als echtgenoot, adviseur en criticus. In oktober laat zij zich voor het eerst in het openbaar, in Schotland, uit over Philips overlijden. “We hebben altijd gelukkige herinneringen gehad aan onze tijd hier. Er wordt vaak gezegd dat het de mensen zijn die een plek maken, en er zijn weinig plaatsen waar dit zo voor geldt als in Schotland,” aldus de vorstin.

Elizabeth tijdens de begrafenis van prins Philip in Windsor Castle.  Beeld Getty Images
Elizabeth tijdens de begrafenis van prins Philip in Windsor Castle.Beeld Getty Images

In oktober vorig jaar blijft ze een nacht in het ziekenhuis – ‘niets verontrustends’, volgens de hofhouding, om daarna in Buckingham Palace het werk te hervatten. Het geeft aan hoe broos, hoe kwetsbaar ze is geworden.

Begin deze week wordt al hevig gespeculeerd over de gezondheid van Elizabeth, toen de benoeming van de nieuwe premier Liz Truss niet in Buckingham Palace in Londen, maar in Balmoral Castle in Schotland plaats moest vinden, omdat de koningin niet in staat zou zijn om naar de Britse hoofdstad af te reizen.

Donderdag blijkt dat het inderdaad mis is: ze is onder medisch toezicht geplaatst door haar artsen, die zich ‘zorgen’ maken over haar gezondheid. Niet veel later overlijdt ze, in de aanwezigheid van haar kinderen en kleinkinderen, op 96-jarige leeftijd.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden