Plus

KNSM-eiland lijkt nautisch verleden vergeten

Het Oostelijk Havengebied keert zich tegen 'industrialisering'. En dat terwijl het daarmee toch allemaal begon voor het KNSM-eiland. Is de stedeling dan zo kort van memorie?

Het KNSM-eiland in 1978, vastgelegd vanaf het oosten.Beeld Stadsarchief Amsterdam

'Opgestaan is plaats vergaan.' En: 'Stop de industrialisering van het Oostelijk Havengebied!' Onder dat motto verzetten bewoners van het KNSM-eiland zich tegen drie nieuwe steigers voor de - inderdaad flink uit de kluiten gewassen - binnenvaartschepen die het havenbedrijf onder hun ramen wil neerleggen. Het KNSM-eiland is wat hen betreft een woonwijk geworden. Dat hun eiland begin vorige eeuw juist vanwege de industrialisatie werd aangelegd, lijken ze glad vergeten.

Eerder leek De Pijp al blind voor het verleden van het Marie Heinekenplein. Omwonenden liepen te hoop tegen een nieuwe fontein toen die de vorm kreeg van de bekende Heinekenster en deels door de bierbrouwer werd betaald. Niemand die erbij stilstond dat het plein er zonder de brouwerij nooit was geweest. En rond de Westerkerk ontstond in 2006 commotie toen het nachtelijk carillonspel dreigde te verstommen na klachten van toeristen en nieuwe Jordaanbewoners. Pas na een storm van kritiek, waarbij niet onvermeld bleef dat Anne Frank het carillon nog beschreef in haar dagboek, trok stadsdeel Centrum het plan terug.

Bron: HavenbedrijfBeeld Het Parool

Willen we het verleden van onze buurten dan het liefst weggommen? Dat toch niet, zegt UvA-geograaf Willem Boterman. Juist in opkomende buurten wordt graag teruggegrepen op historische resten. Dat is zelfs internationaal herkenbaar als bijverschijnsel van gentrification. Een oud gebouw, een stuk stadsmuur, een standbeeldje - de nieuwe bewoners koesteren elk restje authenticiteit en herstellen het in oude luister. Zo ook in het Oostelijk Havengebied. "Zeker in het begin werd het nautische verleden gebruikt als kwaliteit waardoor de buurt hier niet de anonimiteit zou krijgen van andere nieuwbouwwijken, in Almere bijvoorbeeld."

Maar de geschiedenis wordt gebruikt hoe het uitkomt. "Net hoe het in hun straatje past," zegt UvA-hoogleraar stadssociologie Jan Rath. "Het is ook van alle tijden dat mensen hun buurt naar hun hand willen zetten. Daar zit een bepaald conservatisme in en dat is op zich niet zo bijzonder. Er zitten ook goede kanten aan: creëren van een thuis, verantwoordelijkheid nemen voor je eigen omgeving, burgerschap."

Nimby-reflex
Alleen, van deze buurten hadden we dit soort protest nou net niet verwacht. Dat is wat Rath meteen opvalt. Het imago van de hoogopgeleide middengroepen die niet meer uit de stad vertrekken, is anders. "Op de een of andere manier worden de bewoners van dit soort buurten toch als kosmopolitischer en toleranter voorgesteld, iets dat in onderzoek ook wel ondersteund wordt."

Boterman ziet het als onderdeel van een bredere trend dat stedelingen vrij ver gaan in het verdedigen van hun woondomein, ook al door de opkomst van het eigenwoningbezit in dit soort wijken. "Mondig, zoals de overheid ze zelf heeft gekweekt. Omdat we graag betrokken burgers willen." En dat is wat hem betreft toch weer net anders dan de bekende Nimby-reflex van omwonenden tegen alles wat maar verandert in hun achtertuin. "Ze zijn niet per se overal tegen. Maar het is een kapitaalkrachtige groep - economisch, sociaal en cultureel, die klachten als geen andere onder de aandacht weet te brengen van de politiek en de media."

Havenkraan
Peter Bekkers vindt het jammer. De noordoever van het KNSM-eiland kan wel wat reuring gebruiken, vindt hij. De schrijver, historicus en bewoner van het Oostelijk Havengebied nam het initiatief om de laatste havenkraan van de Koninklijke Nederlandsche Stoomboot-Maatschappij te restaureren. Het is de bedoeling dat de kraan in juni terugkeert aan de Surinamekade, precies daar waar de steigers gepland staan. Na restauratie in Franeker komt de havenkraan terug als 'kraanhotel'. "Een icoontje, dat herinnert aan een grootse tijd," volgens Bekkers.

Dat kan de buurt goed gebruiken, vindt hij. "Het is historisch gezien natuurlijk idioot om tegen die steigers te protesteren. Deze eilanden zijn gebouwd om de handel de ruimte te bieden. Dit eiland was het centrum van de stoombootgeschiedenis van Nederland. Van hieruit gingen die schepen met passagiers en goederen de hele wereld over. Het Oostelijk Havengebied werd een stad in een stad, eentje die nooit sliep."

Veel gebouwen uit die tijd zijn bewaard gebleven, maar uitgerekend het KNSM-eiland is karig bedeeld, als je het Bekkers vraagt. "Het is mooi geworden, daar niet van. Maar vooral die hoek is wat verlaten, met alleen Loods 6 en de Kompaszaal. En nou zijn de bewoners zelfs hun eigen geschiedenis vergeten."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden