Plus Het Eetparadijs

'Kinderen uit achterstandswijken vaker te dik'

Waar in de ene Amsterdamse buurt krap twee procent van de tienjarigen te dik is, heeft nog geen kilometer verderop bijna veertig procent overgewicht. 'Die dikmakende omgeving is voor niemand goed, maar voor arme en laagopgeleide mensen is het een ramp.'

In de superslanke Willemsparkbuurt snaaien scholieren van Oreo's, niet van snoeptomaatjes. 'Dan kunnen we net zo goed thuis gaan eten' Beeld Jean-Pierre Jans

Op de eerste echt warme woensdagmiddag in Willemspark in Zuid stromen de straten en veldjes vol losgebroken kantoorlui en ouders met goedgeklede kinderen. De IJsboutique in de Johannes Verhulststraat draait zijn eerste echt drukke dag van het jaar.

Bij Carter en Bellavista is het terras weer open: vrouwen met blote onderarmen en mannen in hemdsmouwen. Wagyuburgers willen ze, pasta puttanesca, witte wijn.

Hemelsbreed nog geen vijfhonderd meter verderop, onder de Ring door en dan rechtsaf, schijnt de lentezon even zalig over Overtoomse Veld. Scholieren van het Comenius Lyceum en de basisscholen bestormen de drogist en de snacbar voor puntzakken kikkertjes en broodjes Mexicano. Rond het pas opgeknapte August Allebéplein hollen groepjes jongens met een voetbal en Calippo's in de aanslag.

Drie rondjes om de flat
Ömer heeft zijn jas uitgetrokken. De tienjarige uit De Banne logeert bij zijn oom en tante, hij is eigenaar van een verlegen glimlach, een kleine tien onhandige kilo's te veel en twee familiezakken chips. In zijn linkerhand houdt hij de Thai Sweet Chili, onder zijn rechterarm de Honey Barbecue, terwijl hij oplet dat zijn broertje niet van het draaitoestel kukelt.

De zon schijnt op zijn wangen, die rood zien van het pittige zout. "Ja, ik ben geloof ik wel een beetje te dik," zegt Ömer. "Dat vind ik soms vervelend. Maar ik ren nu elke avond drie rondjes om onze flat."

Hij is in ieder geval de enige niet. Banne Buik­sloot hoort tot de dikste wijken van de stad, en hier in Overtoomse Veld is het nog slechter gesteld. Van elke tien tienjarigen zijn er bijna vier te zwaar, en van die vier heeft er één obesitas - ernstig overgewicht met een BMI van 30+.

Ongezonde volwassenen
Dikke kinderen worden vaak ongezonde volwassenen: obesitas staat in verband met diabetes, hart- en vaatziekten en kanker. In Slotervaart heeft meer dan tien procent van de bewoners diabetes - vier keer zo veel als in Zuid, terwijl er toch eenderde minder ouderen wonen.

In Willemspark heeft maar 4,5 procent van de tienjarigen overgewicht, in het nabije Museumkwartier is het minder dan twee procent. Obesitas komt er bij deze leeftijdsgroep helemaal niet voor.

Voor de kleine Albert Heijn met blauwe markiezen in de Emmastraat hangen drie tweedeklassers van het Ignatius Gymnasium over hun fietsen - balpenstrepen op hun handen, zwarte kruimels om de mond van de Oreo's. Weten zij dat ze zowat in de slankste wijk van de stad wonen? Kunnen zij de grote verschillen verklaren?

Ongezond eten is goedkoper
"Dit is Zuid!" zegt Emmanuel (14) - hij houdt het lege koekjespak nog altijd stevig vast. "Mensen hebben hier meestal geld, en ze zijn ook best wel slim. Ze werken hard en ze hebben discipline. En ze weten wat gezond is en wat niet."

"Ik heb gehoord dat ongezond eten bijna ­altijd goedkoper is dan goed eten," zegt Noëlle (13). En de mensen hier, zegt Emmanuel, houden van koken. Zijn vader bijvoorbeeld: doet inkopen bij Hanos, kookt uitgebreid en nooit uit een pakje.

"We hebben een oppas die in een andere buurt woont, en die koopt ook gewoon dingen van Knorr en zo. Dat is ze zo gewend." Maar het is dus niet zo dat kinderen in Willemspark de snackbar voorbijlopen en liever snoeptomaatjes gaan snaaien? "Nee, natuurlijk niet," lacht Victor (14), "dat kunnen we net zo goed thuis eten."

Geen winkels
Op de vraag waar hij denkt dat de verschillen vandaan komen, zegt Ömer op het Allebéplein beslist: "In die buurten waar alle kinderen dun zijn, zijn gewoon geen winkels. Geen Febo's en geen Albert Heijns." Maar zo eenvoudig is het niet. Overtoomse Veld en Willemspark liggen niet alleen dicht bij elkaar - ze lijken in veel ­opzichten ook op elkaar.

Beide zijn het woonwijken aan een park. Er zijn een paar scholen, twee supermarkten en nog wat winkels. In Overtoomse Veld zijn vijf snackbars, in Willemspark zijn er vier, maar in Willemspark zijn er weer meer restaurantjes. De enorme verschillen in gewicht kunnen dus moeilijk alleen uit opzet en aanbod voortkomen.

Karien Stronks, hoogleraar sociale geneeskunde van het AMC, stelt dat de ongelijke verdeling van welvaartsziekten een resultaat is van een heel ingewikkelde kluwen aan oorzaken. Fysieke omgeving, opleiding en achtergrond spelen mee, financiële situatie, culturele aspecten, voorkeuren en wilskracht.

"Maar ook wat in een wijk te koop is, wat de norm is, of ouders tijd hebben voor boodschappen en koken, hoe gestrest iemand is. Dat geheel van invloeden is heel moeilijk te onderzoeken: het is veel eenvoudiger gewoon naar individuen te kijken, die je kunt meten en vragen kunt stellen. Maar uiteindelijk is alleen dat individuele beeld niet compleet: we moeten meer kijken naar het hele plaatje."

Kinderen met een lage sociaal-economische status en kinderen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond zijn drie keer vaker te zwaar dan gemiddeld.

Weerstand kunnen bieden
Een begrip dat ook vaak terugkomt in het gesprek over waarom mensen met een lage sociaal-economische status ongezonder eten, is die van zogeheten 'cognitive load' - mensen die al allerlei zorgen hebben, hebben vaak simpelweg geen denkruimte meer voor langetermijndoelen.

Een alleenstaande moeder die niet weet hoe ze morgen de huur kan betalen en ook nieuwe schoenen voor haar kinderen wil kopen, heeft vaak andere prioriteiten dan toezien of hun kinderen niet te veel snoepen - de gevolgen daarvan liggen ver in de toekomst, terwijl andere zaken nú om een oplossing vragen. In onzekere situaties, wijst onderzoek uit, grijpen mensen ook gewoon sneller naar zoet en vet.

Joreintje Mackenbach, die vorig jaar promoveerde op hoe overgewicht wordt beïnvloed door de buurt: "Het klopt dat het een ingewikkelde kwestie is. Er zijn aanwijzingen dat mensen in achterstandswijken ook daadwerkelijk meer worden blootgesteld aan ongezond eten en reclame- maar het is niet zo dat er in de ene buurt alleen maar gezond eten te koop is en in de andere alleen ongezond."

"Feit is, dat de dikmakende voedselomgeving waarin we wonen voor niemand goed is - iedereen wordt voortdurend verleid tot ongezonde keuzes, en ook rijke mensen worden dikker. Maar voor mensen met lage sociaal-economische status is die omgeving echt funest- een ramp."

Ömer, net begonnen aan zijn tweede zak chips, zegt de oplossing wel te weten. "De ­regering moet gewoon alle Febo's en winkels dichtdoen. Dan gaan kinderen er ook niet meer naartoe."

Volgende week de laatste aflevering in de serie Het Eetparadijs: Oplossingen voor een ongezonde stad.

Lees ook: Amsterdam CS lijkt op een snackbar met af en toe een trein

Rond het opgeknapte August Allebéplein in Overtoomse Veld hollen jongens met een voetbal, Calippo's in de aanslag Beeld Jean-Pierre Jans

Onderzoeksproject

Het Parool en Food Cabinet werken samen aan Het ­Eetparadijs: een journalistiek onderzoeksproject naar de voedsel­omgeving in Amsterdam. Onze bevindingen ­publiceren we elke zaterdag in Het Parool en online.
Kijk op Foodcabinet.org voor achtergrondinterviews, foto-, video- en audiomateriaal.

Op 28 maart vindt Het Eet­paradijs Live plaats in Pakhuis de Zwijger. U kunt zich aanmelden via Dezwijger.nl. Toegang is gratis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden