Plus

Kijk om je heen, dat plastic is echt óveral

Merijn Tinga peddelde voor een documentaire de Rijn af en vond overal plastic - van de helemaal niet zo zuivere bron tot in de uiterwaarden. 'De nieuwe plannen uit Brussel kunnen een kantelpunt zijn.'

Beeld Getty Images

Natuurlijk was het de bedoeling om daar waar de Rijn ontspringt de pure, ongerepte natuur te laten zien. Daar begon Merijn Tinga vorig jaar aan zijn peddeltocht over de Rijn om aandacht te vragen voor de vervuiling door plastic verderop in de rivierdelta.

In 28 dagen roeide Tinga 1200 kilometer - From Source to Sea, zoals de documentaire heet die National Geographic maandag uitzendt. Zelfs aan de bron, tussen de eeuwige sneeuw van de Zwitserse Alpen, vond hij restanten van plastic verpakkingen. "We hadden alleen niet de tegenwoordigheid van geest om het te filmen."

Tinga (46) gaat alweer vier jaar door het leven als de Plastic Soup Surfer. De als bioloog opgeleide kunstenaar uit Leiden hoorde van de plasticsoep die samenbalt in de Stille Oceaan en besloot in 2014 een surfplank te maken van de rommel die hij vond op het strand. Daarna begon hij verschillende campagnes, steeds begeleid door een fysieke uitputtingsslag. "Ik stapte op als kunstenaar en stapte af als activist."

Confetti
Op weg voor zijn reisje langs de Rijn sprak hij ook met deskundigen. Fascinerend is student Wilco Urgert, die voor zijn onderzoek monsters uit het Rijnwater heeft genomen. Steeds weer trof hij tot stof vergane plasticdeeltjes aan, die onherroepelijk in onze voedselketen terecht­komen. Hij schat dat er per jaar 40 ton van deze microplastics door de Rijn spoelen.

Toen Tinga erop ging letten, zag hij het kleine spul onderweg ook liggen. "Als een soort confetti in de uiterwaarden. Het ligt daar in het riet, afgebrokkeld van verpakkingsmateriaal. Het is niet meer op te ruimen en bij hoog water neemt de rivier het een stuk verder mee richting zee."

En dan te bedenken dat het vuilnis in minder ontwikkelde landen nog op stortplaatsen belandt. Dat zijn meteen de grootste bronnen voor de plasticsoep.

"Juist daar is het probleem het grootst. Een bedrijf als Unilever haalt 30 miljard van zijn omzet in ontwikkelingslanden, met van die superkleine verpakkinkjes voor eenmalig gebruik. Terwijl ze weten dat daar geen afvalbeheersysteem bestaat en het plastic rechtstreeks de oceanen instroomt. Met wat we nu weten van de vervuiling door plastic is dat echt schandalig."

Binnen Nederland spitst het plasticdebat zich toe op de invoering van statiegeld voor kleine flesjes, iets waar frisdrankfabrikanten en supermarkten zich met hand en tand tegen verzetten. Tinga speelde vorig jaar een hoofdrol in deze discussie.

Zonder het woord statiegeld te noemen kreeg hij een ruime meerderheid van de Tweede Kamer achter een plan om het aantal rondzwervende plastic flesjes in drie jaar met 90 procent terug te dringen. Insiders wisten maar al te goed: dat lukt alleen met statiegeld.

Campagne
Door de lobby van het bedrijfsleven kwam er toch weer uitstel. Bedrijven krijgen de kans om een alternatief plan te ontwikkelen dat zorgt voor 70 tot 90 procent minder rondslingerende flesjes. Als in het najaar van 2020 blijkt dat dit niet lukt, komt er alsnog statiegeld op de kleine flesjes. Tinga gaat daar alvast vanuit.

Hoewel: "Er zijn loopholes om eronder uit te komen en die zijn ze echt aan het gebruiken. Mijn grootste teleurstelling is dat partijen als CDA en VVD hun oren laten hangen naar die industrie. Tachtig procent van de bevolking is voor uitbreiding van statiegeld en een meerderheid van de Tweede Kamer. En toch wordt het binnen het kabinet tegengehouden."

Om de druk verder op te voeren heeft Tinga nu een nieuw campagnemiddel. Met de website en app Pickup10 wordt iedereen opgeroepen elke dag tien stuks zwerfvuil op te rapen. Door een foto van het plastic in te laden, herkent Pick­up10 automatisch de fabrikant, een techniek die is ontwikkeld met hulp van Google en de bekende Purmerendse zwerfvuilraper Dirk Groot. "Zo krijgen we data om de fabrikanten te confronteren."

Merijn Tinga roeide in 28 dagen 1200 kilometer over de Rijn Beeld ANP

Een heuse deurwaarder gaat bij de hoogste bazen langs met een aanzegging. "Dat impliceert verantwoordelijkheid. Vanaf dit moment wist jij als ceo wat de gevaren en gevolgen zijn van dit plastic. Mocht het zover komen dat bedrijven aansprakelijk worden gesteld voor die vervuiling dan kan dit het ijkpunt zijn voor het begin van de aansprakelijkheid."

Het is een treffende overeenkomst met de rechtszaken die in verscheidene landen worden begonnen tegen oliemaatschappijen. Met dezelfde afweging: is de fabrikant verantwoordelijk? Of de consument, die op benzine rijdt en zijn frisdrankflesjes laat slingeren? Tinga vindt: natuurlijk heeft de consument een verantwoordelijkheid.

Daarom wil hij iedereen ook aansporen om afval op te rapen. Maar ook de fabrikanten moeten meer doen. "Die bedrijven bepalen hoe ze hun producten op de markt brengen. Wat is de kans dat het in het milieu terechtkomt? Kunnen ze het materiaal veranderen? Het ontwerp? Zij moeten meer stilstaan bij de vraag wat er gebeurt na consumptie. Dat kun je niet verwachten van een recycelaar of een consument. Niet met de hedendaagse marketingtechnieken."

Wattenstaafjes
Hij heeft op zich niets tegen plastic. "Maar we gebruiken alle schitterende eigenschappen en vergeten de kwalijke." Door beelden van zeepaardjes met een wattenstaafje en schildpadden met een rietje in de neus is de discussie nu wel losgebrand. De documentaire en de themamaand van National Geographic beogen het debat verder los te maken.

Is dat de overtuigingskracht van het beeld? Tinga aarzelt. Minstens zo indrukwekkend is volgens hem dat plastic overal is. "Je loopt door het Vondelpark en er ligt plastic. Je loopt op het strand en er ligt plastic. Dat is direct ook de hoop die we mogen koesteren."

"Het is tastbaar, zo zichtbaar, het gaat elke dag door onze handen. Dat kan onze redding zijn in vergelijking met de klimaatverandering door CO2, die veel abstracter is. Dit is wat we in handen hebben en elke dag kopen in de supermarkt. Iedereen die zich maar een beetje bewust wordt van de vervuiling gaat zich steeds ongemakkelijker voelen. Daar zit een enorme kracht."

De grote ambities van de EU

Het verbod dat er komt op plastic bestek, wattenstaafjes, rietjes en roerstaafjes lekte al eerder uit. Deze week bleek dat de plannen van 'Brussel' om de plasticvervuiling terug te dringen nog een stuk verder gaan. "Het is heel ambitieus. Dit kan een kantelpunt zijn," zegt 'Plastic Soup Surfer' Merijn Tinga. Nu de EU deze eisen stelt als op één na grootste consumentenmarkt, gaan fabrikanten die ook in de rest van de wereld naleven, hoopt hij.

Deze week bleek dat de in elke groenstrook terug te vinden dopjes straks aan frisdrankflesjes bevestigd moeten zijn. De EU-lidstaten moeten in 2025 volgens de door Eurocommissaris Frans Timmermans gelanceerde voorstellen 90 procent van plastic flesjes gescheiden inzamelen. En dan ligt statiegeld erg voor de hand.

Fabrikanten moeten bijdragen aan de kosten van schoonmaak, afval­inzameling en van campagnes om het publiek te waarschuwen dat ze hun verpakkingen niet moeten laten slingeren. Op het etiket van maandverband, vochtige doekjes en ballonnen komen waarschuwingen dat er plastic in zit.

Op het gebied van voedselverpakkingen en bekers is de Europese Commissie minder concreet, maar de EU-lidstaten krijgen ook hier de opdracht om het gebruik van plastic terug te dringen. De suggestie die de Europese Commissie doet: door alternatieven naar voren te schuiven of door in te stellen dat eenmalig gebruikt plastic niet gratis mag zijn. Bij plastic tasjes bleek dat eerder al een succesvolle strategie.

Tinga is vooral blij met de verantwoordelijkheid die fabrikanten wordt toegedicht voor de door hen gebruikte materialen. "Voor recycling, inzameling én vervuiling. Dat is de kern. Plastic is een materiaal dat niet afbreekt. Dus als je het wilt gebruiken als bedrijf dien je ook de volledige verantwoordelijkheid te nemen. Als het in het milieu terechtkomt, krijg je het er niet meer uit."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden