Khamenei zoekt trouwe dienaar

Het Iraanse regime voert een strakke regie over de verkiezingen, in de hoop herhaling van de bloedige opstand uit 2009 te voorkomen. Veel Iraniërs zien de toekomst somber in.

Presidentskandidaat Hassan Rohani (r) spreekt op een tv-debat, terwijl de toen nog zeven andere kandidaten naar hem luisteren. Inmiddels hebben Mohammed Reza Aref (derde van rechts) en Gholam-Ali Haddad-Adel (zeste van rechts) zich teruggetrokken.Beeld Mehdi Dehgan/AP

'Het regime heeft geleerd van de verkiezingen in 2009,' stelt Mohammed Reza Nikfar, filosoof en hoofdredacteur van de onafhankelijke Iraanse zender Radio Zamaneh, die vanuit Amsterdam uitzendt.

De verkiezingen leidden toen tot grootschalige en bloedig onderdrukte protesten, vanwege sterke aanwijzingen dat er fraude was gepleegd om zittend president Mahmoud Ahmadinejad de hervormingsgezinde oppositieleider Mir Hossein Mousavi met grote voorsprong te laten verslaan. De demonstranten verenigden zich in de Groene Beweging.
'Het regime heeft nu een strakkere controle uitgeoefend op het verkiezingsproces,' stelt Nikfar. 'De kandidaten zijn veel strenger geselecteerd.'

De Raad van Hoeders heeft 686 potentiële kandidaten tegen het licht gehouden. Acht werden er goedgekeurd, van wie twee zich inmiddels al weer hebben teruggetrokken. Onder de door het regime afgewezen kandidaten zit bijvoorbeeld Ali Akbar Hashemi Rasfanjani. Een conservatieve maar pragmatische kandidaat die in staat werd geacht de stem van de teleurgestelde middenklasse te winnen die in 2009 de straat op is gegaan.

Gierende inflatie
Er staat heel wat op het spel, meent Nikfar. 'De problemen in het land zijn ontzettend groot en kunnen niet langer worden genegeerd. Het land lijdt onder de internationale sancties, de gierende inflatie en de enorme werkloosheid van wel dertig procent. Vooral veel jongeren kunnen geen baan vinden.'

Maar het land verkeert ook in een morele crisis, stelt Nikfar. 'Veel Iraniërs zien het somber in en hebben weinig hoop op verandering. Ook dat geldt vooral voor jongeren. De oppositie houdt zich dan ook relatief stil.'

Dat heeft deels te maken met de kandidaten. Die variëren van licht tot zwaar conservatief.

Atoombom
Voormalig nucleair onderhandelaar Hassan Rohani heeft zich opgeworpen als de meest gematigde kandidaat. Hij uitte vrijdag tijdens een verkiezingsdebat kritiek op het nucleaire beleid van Iran en de economische malaise. Iran lijdt onder de internationale sancties die zijn opgelegd uit angst dat Iran werkt aan een atoombom. 'Het is fijn dat de kerncentrifuges draaien, maar het leven van mensen moet ook draaien,' aldus Rohani, die daarmee directe kritiek uitte op het huidige regime.

Volgens Nikfar overweegt het regime nog steeds hem alsnog uit te sluiten als kandidaat. Gisteren liet de Raad van Hoeders desalniettemin weten dat het geen kandidaten meer zal afwijzen. 'De Opperste Leider Khamenei en de Raad van Hoeders weten ook dat het uitsluiten van Rohani tot onrust kan leiden,' stelt Nikfar. 'Ze zijn toch bang voor het volk.'

Symbolische macht
Volgens Nikfar zijn de presidentsverkiezingen wel degelijk van belang. De president heeft zeker macht, ook al heeft de Opperste Leider het laatste woord. 'De post kent werkelijke en symbolische macht. De president beslist over het economische beleid en, onder toezicht van de Opperste Leider, ook over het buitenlandse en nucleaire beleid.'
'Iran is een mix van democratische en theocratische, of beter gezegd sultanische elementen, met gekozen en niet-gekozen posities.' Met sultanisch verwijst Nikfar naar het feit dat Khamenei als Opperste Leider dezelfde macht heeft als de sultan had in de middeleeuwen. 'In feit is Iran een democratie van kleine verschillen in een sultanisch systeem.'

Daarmee verschilt Iran van landen als Saoedi-Arabië, stelt Nikfar, waar de koning oppermachtig is. 'Het Iraanse systeem kent nog enige vorm van openheid.'

Joint venture
Nikfar vergelijkt het Iraanse staatsbestel met een joint venture. 'Het is een samenwerking van een boel verschillende machten: het leger, de geestelijken in Qom, de rechterlijke macht en de president. Het regime heeft geen centraal stel hersenen. Er zijn vele breinen die deels over dingen beslissen.' Binnen al die overheidsinstellingen woedt een machtsstrijd tussen de conservatieven, onder leiding van Khamenei, de pragmatisten en de hervormingsgezinden.

Wie de verkiezingen zal winnen durft Nikfar niet te voorspellen. Lang werd de nucleaire onderhandelaar Saeed Jalili (47) genoemd als de door Khamenei geprefereerde kandidaat, maar de relatie lijkt nu al wat verzuurd.

Nikfar: 'Wat dat betreft vreest Khamenei voor een herhaling van wat er met Ahmadinejad gebeurde. Ook hij begon als een trouwe dienaar maar toonde als gekozen president een steeds onafhankelijker karakter, tot woede van de Opperste Leider.'

Jalili maakt ook gebruik van dezelfde opruiende populistische retoriek als Ahmadinejad die erop gericht is de steun van de armen te vergaren. 'Maar veel Iraniërs associëren hem als onderhandelaar met het internationale handelsembargo en de daarbij behorende sancties.'

Volgens Nikfar zijn paramilitaire organisaties als de Basjii al gemobiliseerd om Jalili te steunen. 'Als hij de verkiezingen niet wint, is dat een stem tegen het huidige nucleaire beleid, schreef een Iraanse krant onlangs.'

Farce
Rohani wordt door zijn uitspraken dan weer met een einde aan de sancties en het embargo geassocieerd. Maar ook over zijn kansen op de winst twijfelt Nikfar. 'Veel hervormingsgezinde Iraniërs hebben gezegd dat ze niet zullen stemmen omdat ze de verkiezingen als een farce beschouwen.'

Een andere belangrijke kandidaat is Ali Akbar Velayati, de belangrijkste adviseur van Khamenei voor buitenlandse zaken. 'Dat is een conservatieve arts, die een meer beschaafde, diplomatieke toon aanslaat dan Jalili. Hij heeft goede banden met Khamenei.'

Tweede ronde
Maar eigenlijk verwacht Nikfar dat de presidentsverkiezingen zullen uitlopen op een tweede ronde. In de peilingen, die notoir zijn om hun onbetrouwbaarheid, heeft geen van de kandidaten de duidelijke overhand.

In de tweede ronde ziet Nikfar de burgemeester van Teheran als een goede kanshebber. Mohammad Baghier Qalibaf is een oud-generaal die goede banden met het leger heeft. 'Als burgemeester van een grote stad kan hij zich presenteren als een man die problemen kan oplossen.'

Nikfar durft niet te zeggen of de verkiezingen wederom uitdraaien op grootschalige onrust. 'Maar Iran is het land van de vele mogelijkheden. Alles kan hier gebeuren.'

Dit verhaal verscheen op dinsdag 11 juni in Het Parool.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden