Plus

'Kanker wordt chronisch, net als aids'

Biomedisch geneticus René Bernards (65) is toponderzoeker bij het Antoni van Leeuwenhoek. 'Ik ben hier pas mee klaar als niemand meer doodgaat aan kanker.'

Een kankercel. Ons immuun- systeem blijkt goed in staat om kankercellen rücksichtslos te vernietigen Beeld getty images/science photo library

'Om jongelui uit te leggen hoe machtig mooi mijn vak is, vergelijk ik mijn werk met een videogame. Telkens als je naar een volgend level gaat, krijg je weer een nieuw wapen waarmee je een tegenstander kunt verslaan."

"Zo speel ik dit spel tegen kanker al ruim dertig jaar op een steeds hoger niveau. Want onze techniek - het equivalent van het wapen in het videospel - wordt almaar beter.''

''We beantwoorden inmiddels vragen waar we vijf jaar geleden alleen maar van konden dromen. En ik doe dat op de duurste Nintendo ooit, want aan kankeronderzoek worden wereldwijd honderden miljarden gespendeerd."

"Met het spel ben ik pas klaar als niemand meer doodgaat aan kanker. Zover zijn we nu nog niet, maar ik verwacht over vijftien jaar dat voor negen van de tien patiënten kanker chronisch wordt à la aids. Met een tumor die controleerbaar is. En met een goede kwaliteit van leven."

"Veel oude mannen gaan nu dood mét prostaatkanker, niet áán prostaatkanker. Dat wil je ook bij andere vormen van kanker realiseren. Kanker de wereld uit wordt moeilijk, maar het chronisch houden ligt binnen handbereik."

Wereldtop
"Met ons laboratorium in het Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis (AvL) doen we mee met de wereldtop. Ik wil echt een wezenlijke bijdrage leveren. Dat zeg ik ook tegen mijn vijftien medewerkers: 'Jongens, als we niet meer in de toptijdschriften van ons vak publiceren, stop ik ermee'."

"In mijn lab werken creatieve mensen. Met rechtlijnige denkers schiet je weinig op. Met jaknikkers evenmin. Ik wil mensen met gedachtekronkels. Onderzoekers die op ongebruikelijke wijze naar zaken kijken."

"Bovendien kennen we hier geen hiërarchische structuur. Niks Herr Professor zoals in Duitsland. Ze spreken mij met aan met je - op u reageer ik niet. Die vormelijkheid creëert afstand. Bij ons gaat het uitsluitend om de kracht van de argumenten. Niet om wie het zegt."

Onderzoek
"Ruim dertig jaar doe ik nu kankeronderzoek. Toen ik begon, was de hamvraag: wat is de oorzaak van kanker? Ja, mutaties van de cel. Meer wisten we niet. Maar om welke genen ging het? En: wat was de functie van die genen als ze niet waren gemuteerd? Het was één grote black box."

"In 1980 maakte ik mee dat het eerste humane oncogen werd gevonden, het RAS-gen. Nou, dat was wat. We moesten de functie van dat gen uitzoeken om te snappen waarom het gemuteerde gen kanker veroorzaakte. Die periode verschafte ons langzaam maar zeker inzicht, maar de patiënten hadden er nog weinig aan. Als we om fondsen vroegen, zeiden we: 'Geef ons geld, dan vertaalt zich dat vroeger of later in betere therapieën'."

Hoogleraar moleculaire carcinogenese René Bernards Beeld Bart Koetsier

"Er viel twintig jaar weinig te melden uit dit soort fundamenteel onderzoek, behalve verbeteringen in chemo- en radiotherapie en in chirurgische procedures. De kankeroverleving ging jaarlijks gestaag met 0,7 procent omhoog, maar grote stappen voorwaarts zetten we niet."

"Een keerpunt was het moment dat we de complete dna-volgorde van het menselijk ­genoom in kaart kregen. Toen wisten we hoe de 3 miljard dna-bouwstenen van een normale cel er uit horen te zien. Zie het als een rubriek in de Donald Duck: zoek de zeven verschillen met de kankercel. Tegenwoordig kunnen we van elke kankercel de mutaties benoemen."

Tumor-dna
"De eerste echte doorbraak in behandeling van kanker is de ontwikkeling van therapieën die specifiek zijn gebaseerd op die genen die ontregeld zijn in kanker. Zeker, we hebben chemotherapie, maar die doodt cellen weinig selectief."

"Er zijn al personalised medicines, op maat gemaakt voor bepaalde kankermutaties. Die werken vaak heel goed. We kennen nu vijftien tot twintig van deze wat wij noemen selectieve kinase-remmers.''

''Geef mij uw tumor-dna en ik zal zeggen welk medicijn voor u geschikt is. Het medicijn op maat neemt een hoge vlucht, maar we kennen, net als bij chemotherapie, het probleem van resistentie. Kankercellen herkennen het medicijn en bewegen er als het ware omheen."

Overlevingsroute
"In ons lab zoeken we uit hoe die andere overlevingsroute van de kankercel eruitziet. En we kijken, indachtig het motto van Johan Cruijff dat 'elk nadeel z'n voordeel heb', hoe we de zwakke plek van de kankercel kunnen aanpakken."

"Want één ding staat vast: als een kankercel resistent wordt tegen een geneesmiddel, moet hij een nieuwe, zwakke plek hebben ontwikkeld. Zoals Batman zegt: 'With great power comes great responsibility', zeggen wij in ons lab 'With great power comes great vulnerability'. In die zin zijn we altijd op zoek naar zwakte."

"Die achilleshiel hebben we nu te pakken voor één vorm van kanker. Wij hebben middelen ontwikkeld die aangrijpen op de kwetsbare plek van de kankercel, die ongevoelig is geworden voor het oorspronkelijke medicijn. En zo testen we alle mogelijke combinaties van medicatie uit, die vervolgens in de kliniek worden beproefd."

Immunotherapie
"Toch is nog lang niet voor iedere patiënt zo'n doelgericht medicijn beschikbaar. Er bestaan nog veel kankermutaties waar we niks mee kunnen. Maar in ons lab zijn we voortdurend bezig te onderzoeken welke medicijncombinaties effectief zijn tegen welke kanker. Dat heeft al tot verschillende experimentele toepassingen in de kliniek geleid."

"De tweede revolutie in de behandeling van kanker is natuurlijk de immunotherapie. Die stimuleert aan de hand van medicijnen een afweerreactie tegen kankercellen. Het eigen immuunsysteem blijkt namelijk goed in staat om kankercellen rücksichtslos te vernietigen en komt bovendien in elke uithoek van het lichaam.''

''Dat leidt tot een langdurige gunstige reac­tie en waarschijnlijk echte genezingen. Mensen met uitgezaaide kanker hebben dikwijls weinig behandelopties. Dankzij immunotherapie zie je nu patiënten met veel uitzaaiingen die na vijf jaar ziektevrij zijn."

Zielige tante
"Natuurlijk heb ik mensen in mijn omgeving gehad met kanker - wie niet? Maar een zielige tante die ik heb moeten begraven was nooit mijn motivatie te kiezen voor dit vak. Ik vind het gewoon machtig interessant."

"Of ik altijd een bolleboos ben geweest? Ben je belazerd. Ik heb zeven jaar over de vijfjarige hbs gedaan. Ik had andere interesses - zeilen en bier drinken. Ik ging biologie studeren omdat ik niks anders wist."

"Nou ja, ik zette me ook af tegen mijn ouders - de jaren 60, hè? Mijn vader was directeur van een chemische fabriek die de leefomgeving in Waalwijk besmeurde. Tijdens het eten klaagde hij altijd over 'die communisten van het milieu'. Nou, dan wil je dus milieucommunist worden. En dat kan als student biologie."

Uitdaging
"Biologie, ik vond de studie eerlijk gezegd ver-schrik-ke-lijk saai. Pas toen ik met biochemie en moleculaire biologie in aanraking kwam, ging het voor mij leven. Dat je internationaal competitief onderzoek op wereldniveau kon doen... Wát een uitdaging!"

"Ik vind ook niet dat ik een baan heb. Ik ben een van de weinige Nederlanders wiens hobby wordt betaald. Ook zonder salaris zou ik hier elke dag zitten.

Soms zeggen mensen: 'Die arme René... Gaat nooit naar feestjes en de film, leest zelden een boek...' Dan zeg ik: 'Jongens, jullie weten niet half hoe leuk ik het heb.' Met pensioen ga ik onder geen voorwaarde. Nú gebeurt het op kankergebied, ik wil er bij zijn, meemaken wat ik voorspel. Ik verlaat het stadion niet voordat de beslissende treffer is gescoord."

CV

René Bernards (65) werd ­geboren in Bussum, ­studeerde medische biologie aan de Universiteit van ­Amsterdam en promoveerde in 1984 cum laude aan de ­Universiteit Leiden.

Hij werkte zeven jaar in de Verenigde Staten bij het prestigieuze Whitehead-instituut in Cambridge van kanker­onderzoeker Robert Weinberg.

Bernards ontving de Josephine Nefkens Prijs van de Erasmus Universiteit Rotterdam en de Spinozapremie. Ook is hij onderscheiden met de Koningin Wilhelmina Onderzoeks­prijs (2012) en het jaar daarop met de Prijs Akademiehoogleraren van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.

Hij is getrouwd en heeft twee dochters.

In zijn vakgebied, moleculaire genetica van kanker, wordt bestudeerd hoe mutaties in het dna leiden tot het ontsporen van celdeling en hoe op basis van deze kennis ­specifieke medicijnen kunnen worden ontwikkeld om kanker te bestrijden.


Ontwikkelingen

Ontwikkeling van de MammaPrint (2002)
, een innovatieve diagnostische test die voorspelt welke vrouwen met een vroeg stadium van borstkanker aanvullende chemotherapie nodig hebben.

Om deze test naar de patiënt te brengen, richtte Bernards met collega Laura van 't Veer in 2003 Agendia op. Daar werken nu 150 mensen die deze test wereldwijd beschikbaar proberen te maken voor borstkankerpatiënten.

Om resistentie tegen kanker­geneesmiddelen te voorkomen, worden vaak combinaties van middelen gegeven. Welke combinatie werkt het best voor een bepaalde vorm van kanker?

Bernards laboratorium ontwikkelde een snelle test om de krachtigste combinaties van geneesmiddelen voor specifieke kankers snel op te sporen. Die aanpak leidde tot verscheidene nieuwe, onverwachte combinaties van geneesmiddelen, die bij klinische toepassing succesrijk blijken te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden