Plus

Joost Lagendijk: 'Dat het over is tussen mij en Turkije, daar wil ik niet aan'

Voormalig Europarlementariër Joost Lagendijk (59) schreef een korte biografie over zijn plaaggeest: de Turkse president Recep Tayyip Erdogan. Een opvallend mild boek.

Joost Lagendijk: 'Het sentiment snap ik wel. Je voelt je niet helemaal senang en dan neemt iemand namens alle Turken de leiding.' Beeld Marc Driessen

Aan het eind van deze maand, op 28 oktober, is Joost Lagendijk tien jaar getrouwd. Dat zou hij graag vieren met zijn Turkse vrouw Nevin Sungur. Alleen: zij zit in hun pas verbouwde huis op het paradijselijke Prinseneiland Büyükada voor de kust van Istanboel, terwijl hij noodgedwongen bivakkeert bij vrienden in Utrecht.

Lagendijk werd twee weken geleden de toegang tot het land geweigerd. Terug in Nederland kreeg hij te horen dat hij een family reunification document moest halen bij het consulaat in Rotterdam. Maar probeer die maar eens te bellen. Woensdag lukte het alsnog. Hij hoopt nu snel terug te kunnen.

Positief blijven. "Ik denk niet dat het ze erom te doen is mij voor eeuwig te weren." Hij heeft slechts twee setjes kleding bij zich.

Het kan verkeren. Als Europarlementariër voor GroenLinks (van 1998 tot 2009) en voorzitter van de Turkijedelegatie was Lagendijk één van de grootste pleitbezorgers voor toetreding van de Turken tot de EU. Toen hij in 2006 trouwde werd hij in Istanboel enthousiast onthaald als de nationale schoonzoon.

Toen kwam de coup. Hij kijkt op zijn nieuwe prepaid telefoontje. Dat is goedkoper dan bellen via zijn Turkse nummer en het wordt in elk geval niet afgeluisterd.

Lagendijk is in ongenade gevallen bij het regime omdat hij, overtuigd atheïst, een column schreef in de aan de Gülenbeweging gelieerde bladen Zaman en Today's Zaman en werkte op de, eveneens van Gülensymphatieën verdachte Süleyman Shah Universiteit.

"Ze hadden me ook kunnen arresteren," zegt hij. "Maar ja: dat is ook weer zo'n gedoe, een buitenlander arresteren in Turkije. Dan kunnen ze je beter een tijdje pesten."

Vallen ze uw vrouw ook lastig?
"Nee. Maar ze is journalist en er zijn weinig opdrachtgevers over. Het tv-station waar ze voor werkte, is afgelopen week gesloten. Ze wordt nu fixer voor buitenlandse camerateams."

Was het niet naïef om te denken dat u nog zomaar het land in en uit kon wandelen?
"Moet ik dan thuis blijven zitten? Ik weiger toe te geven aan de gedachte dat het afgelopen is tussen mij en Turkije. Daar word ik alleen maar somber van."

In 2008 sprak hij Erdogan voor het laatst. Grapjes maken over voetbalclub Fenerbahçe, waarvan ze beiden aanhanger zijn. Een prettig, ontspannen gesprek.

Lagendijk: "Na tien minuten dacht ik: nu moet ik maar eens mijn punt maken. Ik wilde dat hij de moord op mijn goede vriend, de Turks-Armeense journalist Hrant Dink, tot op de bodem uit zou laten zoeken. Hij zou zijn uiterste best doen. We hebben een uur gepraat, tot ver na middernacht."

Had u het idee dat u tegenover een dictator in de dop zat?
"Nee. Wel tegenover een sterke en charismatische persoonlijkheid."

Een wolf in schaapskleren?
"Dat wordt gezegd door mensen die denken dat we pas na 2011 de echte Erdogan hebben gezien en dat alles nep is wat hij daarvoor deed. Daar ben ik niet van."

Voelt u zich belazerd?
"Teleurgesteld."

Hij kwam Erdogan voor het laatst tegen op een congres in 2011. Ze zwaaiden even, over de haag van bewakers en ander voetvolk heen. Op verzoek van uitgever Mai Spijkers schreef Lagendijk een korte biografie over hem, een soort cursus Turkse politiek voor beginners. Het is een opvallend mild boek geworden.

Veel mensen snappen niet waarom Erdogan en zijn Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (AKP) zo immens populair zijn, zegt Lagendijk. Hij wel. Erdogan vertegenwoordigt de 'zwarte Turken'. Arme, gelovige moslims, die jarenlang zijn onderdrukt door de erfopvolgers van de seculiere 'vader des vaderlands' Mustafa Kemal Atatürk, de 'witte Turken'.

Een doener, die er als burgemeester van Istanboel voor zorgde dat het vuil werd opgehaald, mensen een baan en een woning kregen en er iets werd gedaan aan de vieze lucht en de verkeerschaos in de stad.

Een man die in zijn eerste periode als premier precies deed wat Europa van hem vroeg: het land democratischer maken, de rol van het leger terugdringen en de Koerden meer rechten geven. Een 'islamist à la Turka'.

Lagendijk: "Het grote misverstand is dat hij uit zou zijn op vestiging van een islamitische republiek. Dan heb je het niet goed begrepen. Wat hij wil is een Turkije waarin conservatieve waarden dominant zijn en niet de invoering van islamitische wetgeving."

Erdogan is vooral een pragmatist. Een gehaaid politicus met één onwrikbaar doel voor ogen: de stichting van Het Nieuwe Turkije in 2023 als de republiek honderd jaar bestaat en hij zichzelf kan kronen tot de nieuwe vader des vaderlands. Van een Turkije dat meedoet in de top tien van wereldeconomieën en een leidende rol speelt in het Midden-Oosten.

Als dat niet linksom gaat, dan maar rechtsom. Even glinsteren de ogen van oud-politicus Lagendijk. "Ik weet bijna zeker dat hij weer gaat onderhandelen met de Koerden, omdat ook hij zich realiseert dat hij zijn doel alleen kan bereiken als dat conflict de wereld uit is."

Erdogan, de perfecte machtspoliticus. Lachend: "Don't quote me on that."

Hij is een idealist?
"Deep down: ja. Ik ben overtuigd dat hij oprecht gelooft in zijn Nieuwe Turkije."

Wat ging er mis?
"In 2011 won hij de derde verkiezingen op rij met meer dan vijftig procent van de stemmen. Dat is niet goed voor je psyche. Het gaat mis op het moment dat je denkt dat je de Messias bent en je geen enkele tegenspraak meer duldt."

Het is een globale trend: een vorm van democratie waarin het leidende principe luidt: winner takes all. Lagendijk: "Je ziet het in Polen en Hongarije en natuurlijk in Rusland. Poetin zegt: die liberale democratie mag goed zijn voor jullie, het is niet wat wij willen."

"Erdogan dacht: ik heb haast, ik ga nu rücksichtslos doen wat ik wil. Ik wil geen gezeik meer van de EU en die Gülenbeweging begint me ook de keel uit te hangen. In die zin is hij een typisch Turkse politicus."

Waarom zag niemand de coup aankomen?
"Het is één van die grote onbeantwoorde vragen: er waren bij de Turkse inlichtingendiensten lijsten van verdachten in het leger en toch zijn die mensen erin geslaagd om onder hun ogen een coup voor te bereiden. Ik heb daar geen verklaring voor. Alleen de moedige Turken durven er openlijk over te praten."

Want het suggereert dat Erdogan zelf achter de coup zat.
"In elk geval dat hij het heeft laten gebeuren. Ze wisten een paar uur van tevoren dat de coup eraan kwam. Toen heeft Erdogan heel slim bedacht dat hij de hele schuld in de schoenen van de Gülenbeweging kon schuiven. Die dacht op een gegeven moment zo machtig te zijn dat ze Erdogan kon aansturen in plaats van andersom. Dan is hij keihard."

Lagendijk vindt het ondanks alles best begrijpelijk, zegt hij. Turken hier die denken: als ik via de Nederlandse kanalen mijn gelijk niet kan halen, is het toch wel prettig dat in Ankara een Grote Broer zit waar ik altijd op terug kan vallen. Een abi.

Maar voor de integratie is het dodelijk. Lagendijk: "Je bevestigt het beeld dat je eigenlijk bij een ander land hoort. En dat niemand anders in de wereld jouw belangen vertegenwoordigt."

Hier hebben Turken wel toegang tot kritische media. Waarom stemmen ze dan toch massaal op Erdogan?
"Na afloop van een lezing op de universiteit van Gent zat ik in het café te praten met een Turkse aannemer. Hij zei: 'Professor, u hebt er niets van begrepen. Na veertig jaar vinden de Vlamingen mij nog steeds een vuile Turk, behalve als ik onder de prijs werk. En nu is daar een man die mij trots maakt. Die nee durft te zeggen, die het niet meer pikt. Dat is mijn man.' Zeg er maar iets van."

Hij vervolgt: "Ik snap het sentiment wel. Je voelt je hier niet helemaal senang en dan is er iemand die namens alle Turken in de wereld de leidersrol op zich neemt."

Waarom hebben Nederlands-Turkse politici zo veel moeite om zich uit te spreken?
"Omdat ze weten dat het grootste deel van hun achterban pro-Erdogan is. Ze denken: als het lastig wordt, kun je beter niets zeggen."

Mark Rutte zegt: pleur op.
"Een absurde uitspraak. Pleur op naar waar?"

Hij zegt: als je zo nodig Turk wilt zijn en geen Nederlander, ga dan naar Turkije.
"Dat is van dezelfde orde als Erdogan uitmaken voor geitenneuker. Met dat gescheld maak je het alleen maar erger. Je bevestigt mensen in het idee: in Ankara zit tenminste wel iemand die het voor ons opneemt."

Joost Lagendijk: Erdogan in een notendop.
Uitgeverij Prometheus, €12,50

Joost Lagendijk

Geboren op 8 juni 1957 in Roosendaal.

Lagendijk studeerde geschiedenis aan de Universiteit Utrecht en was actief in de Pacifistisch Socialistische Partij (PSP). Hij stond aan de basis van GroenLinks.

Tussen 1998 en 2009 was hij lid van het Europees Parlement, waar hij voorzitter was van de interparlementaire delegatie met Turkije. Nu woont hij met zijn vrouw in Istanboel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden