PlusPS

Jongerenrechtbank op school: 'Ze nemen het serieus en oordelen even hard'

Jongerenrechtbanken kunnen effectief zijn als alternatief voor straffen van school of Bureau Halt. Maar denk niet dat het gaat om een toneelstukje: hier wordt serieus rechtgesproken.

Rechter Emma (17): 'Het is gek om zo tegen iemand te praten bij wie je elke dag in de klas zit'Beeld Aloys Oosterwijk

De uitspraak laat op zich wachten. De minuten tikken weg. De beschuldigde doodt de tijd door grappen te maken met zijn advocaten. De aanklagers wiebelen een beetje in hun stoel. Dan gaat de deur open. Eindelijk, de rechters. Ze lopen binnen, niemand staat op. Ze nemen plaats voor het schoolbord. "Hartelijk dank voor het wachten," zegt voorzitter Sam (17). En dan klinkt het vonnis, al heet het hier uitspraak.

We zijn bij een zitting van de jongerenrechtbank van het St. Ignatius Gymnasium. Jongerenrechtbanken zijn overgewaaid uit Amerika. Het idee van de rechtsprekende scholieren gaat uit van het teruggeven van de verantwoordelijkheid voor het beoordelen van kleine vergrijpen aan jongeren.

Waarachtige rechtszitting
Geen schorsing of strafregels opgelegd door school, maar een waarachtige rechtszitting met door OM, rechtbank, advocaten en politie getrainde scholieren als rechters, aanklagers, advocaten en bemiddelaars.

Vier scholen in de stad doen inmiddels mee: Open Schoolgemeenschap Bijlmer (OSB), Christelijke Scholengemeenschap Buitenveldert (CSB), het St. Ignatius Gymnasium en sinds kort het Comenius Lyceum. Kim Roelofs, mediator en voormalig advocaat, begeleidt de jongeren, vanuit haar rol als projectleider bij Stichting Jongerenrechtbanken.

Een jongen op de OSB die een mes had gevonden, kwam onlangs voor de jongerenrechtbank. En laatst nog twee vriendinnen op het CSB, die zo erg ruzie hadden dat ze elkaar fysiek te lijf waren gegaan.

Strafbaar feit
Niet elk vergrijp is geschikt voor scholierenrechtspraak. Als het gaat om een strafbaar feit wordt altijd eerst getoetst bij de politie of er niet toch een klassieke gang langs Bureau Halt of de politie moet worden gemaakt. Is dat niet het geval, dan staat het de school vrij de jongerenrechtbank in te schakelen.

Jongerenrechtbanken gaan uit van het principe van herstelrecht, legt Kim Roelofs uit. "Veel straffen maken geen indruk en zijn niet gericht op een oplossing en de toekomst. Bovendien zijn recidivecijfers hoog." Herstelrecht geeft de regie en verantwoordelijkheid terug aan de jongeren, en daarna zien de schoolleiding en de leerlingengroep erop toe dat de maatregel wordt nageleefd. "Het kan heel waardevol zijn als een jongere de kans krijgt iets in zijn omgeving goed te maken. Dat hij zijn jeugdzonde kan herstellen."

Over de schuldvraag oordelen de jongeren niet zelf. ­Alleen wie al heeft bekend en vrijwillig instemt om mee te doen, verschijnt voor de jongerenrechtbank. Herstelmaatregelen kunnen bestaan uit klusjes voor de conciërge (als die bijvoorbeeld last heeft gehad van de effecten van vernieling), excuusbrieven schrijven of nablijven.

Zesdaagse training
Twee jaar loopt de pilot nu en scholen die meedoen zijn positief. Pedagogisch gezien is er ook veel voor te zeggen, vindt Geertjan Overbeek, hoogleraar pedagogiek aan de UvA en niet betrokken bij de stichting. "Regels worden ­beter nageleefd als ze gezien worden als rechtvaardig."

Wel is het van belang dat de jongerenrechtbank serieus wordt genomen en als betekenisvol wordt gezien. Overbeek: "Er moet een aansluiting zijn bij het rechtssysteem en worden uitgegaan van een eerlijk en rechtvaardig oordeel. Gebeurt dat niet, dan kan het zelfs averechts werken en kunnen jongeren wantrouwen krijgen ten aanzien van de echte rechtbank."

'Regels worden ­beter nageleefd als ze gezien worden als rechtvaardig'Beeld Aloys Oosterwijk

Volgens Roelofs is de jongerenrechtbank goed uitgedacht. "We hebben duidelijke richtlijnen en de training die scholieren krijgen duurt zes dagen. Het is een alternatieve oplossing met als uitgangspunt dat leeftijdgenoten beter zouden weten wat in een situatie het beste past."

Examenreis
Op het St. Ignatius Gymnasium speelt op dinsdagmiddag een zaak van een jongen uit de vijfde klas. Hij is ooit blijven zitten en nog altijd bevriend met zijn oud-klasgenoten. Om nog een keer met hen op vakantie te gaan, is hij stiekem meegegaan op examenreis naar Mallorca en meldde hij zich ziek op school. Hij miste daardoor een ­belangrijke toets, loog tegen de afdelingsleider en liet zijn ouders meeliegen over zijn afwezigheid.

De jongen, die twee goede vrienden heeft meegenomen als advocaat, komt uit vrije wil opdagen. Dat is essentieel, die vrijwilligheid. "Niemand kan worden gedwongen om mee te werken," zegt Roelofs. "Maar als je niet meewerkt, zal de schoolleiding de kwestie afhandelen. En in geval van een strafbaar feit wordt alsnog aangifte gedaan bij de politie. Dan wordt de situatie dus door een derde op de 'traditionele manier' afgewikkeld."

In de praktijk willen jongeren vaak wel, maar ouders niet. Ze zijn bang voor de reputatie van hun kind of dat leeftijdgenoten misschien te hard oordelen. In dit geval is de jongen achttien en hoeven de ouders geen toestemming meer te geven.

Geheimhoudingsplicht
In een aardrijkskundelokaal komt het groepje rechtbankdeelnemers bij elkaar. Drie rechters, twee aanklagers van de school en twee advocaten van de beschuldigde. ­Iedereen is verplicht alles wat wordt gezegd geheim te houden, zodat het geen eigen leven kan gaan leiden.

De aanklagers en advocaten hebben niet al weken een dossier opgebouwd, zoals in de echte rechtbank gebeurt. De zaak wordt deze middag voorbereid. In groepjes gaan de leerlingen uiteen, om met een werkboek alle vragen te beantwoorden. Wat is er gebeurd? Wat is het verweer? Wat vind je er nu van? Wie is er het meest benadeeld? Wat is een passende oplossing om schade te herstellen?

De aanklagers willen dat de jongen zich vier keer om acht uur meldt, en helpt bij open dagen. De advocaten en de ­beschuldigde dragen aan dat straffen vaak geen zin heeft. Ze verwijzen naar de keer dat leerlingen naar huis werden gestuurd van Romereis omdat ze hadden gedronken. "Een jaar later ­gebeurde het gewoon weer," aldus 'advocaat' Marnix (18).

Sceptisch
Linde Vereecke, docent geschiedenis op de school, begeleidt de jongerenrechtbank vanuit het St. Ignatius. Ze is er ­enthousiast over, al moest ze aanvankelijk erg haar best doen om iedereen op school te overtuigen.

"Sommige mensen waren sceptisch of leerlingen wel over elkaar moesten oordelen. Maar ze nemen het serieus, en oordelen niet minder hard dan een afdelingsleider zou doen. Bovendien komt een herstelvoorstel wel beter aan, omdat het op een oplossing is gericht en niet zomaar een schorsing is die van bovenaf is opgelegd."

Gevoelig wordt het als een beschuldigde bijvoorbeeld een populaire jongen is, en de rechters een beetje nerdy. ­Durven de leerlingen dan eerlijk te oordelen? En komen er geen represailles na een zitting op het schoolplein? Volgens Maria Leijten, rechter en een van de pleiters voor jongerenrechtbanken, niet.

Uiterst zorgvuldig
In Rechtspraak magazine schrijft ze dat jongeren hun taak uiterst zorgvuldig aanpakken. 'Het is een bekende vrees dat jongeren even het spel van een rechtbank zouden meespelen, om elkaar buiten weer te grazen te nemen. Maar de kans dat de onenigheid doorettert, is juist kleiner. Wanneer je iemand je excuses aanbiedt voor een klap, voel je je eerder verantwoordelijk.'

Tijdens de zaak op het St. Ignatius vinden de leerlingen het spannend om over klasgenoten te oordelen. "Het is gek om zo tegen iemand te praten bij wie je elke dag in de klas zit," zegt rechter Emma (17) achteraf. Maar het heeft de rechters, die na ruim een halfuur overleg eruit zijn, er niet van weerhouden een uitspraak te doen. Die luidt: één keer nablijven, gesprekken voeren met betrokken docenten en een aanmoediging om zich actief te blijven inzetten voor de school.

De spijbelende beschuldigde knikt. Hij is er wel tevreden mee. Met terugwerkende kracht was hij korter meegegaan op examenreis. "Dan had ik geen school gemist." Zijn advocaat zegt: "Top." En daarmee is de zaak af.

Van het ene op het andere moment is de ruimte weer een klaslokaal, zijn de rechters gewoon scholieren en gaan de ­gesprekken niet meer over herstelmaatregelen en uitspraken, maar over vakantie en dat ene leuke vak op school.

Tijdens de zitting op het St. Ignatius Gymnasium dient de zaak van een jongen uit de vijfde klas, die spijbelde om met oud-klasgenoten mee te kunnen naar MallorcaBeeld Aloys Oosterwijk
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden