Joke Kniesmeijer: leeuwin in de strijd tegen discriminatie

Het doek is gevallen voor een vrouw die haar leven lang streed tegen vooroordelen en discriminatie. Eerst als het gezicht van de Anne Frankstichting. Later als voorzitter van het Mozeshuis. Foto uit 1981 van Frans Nieuwenburg

AMSTERDAM - Ze zal er morgen bij de jaarlijkse kerstviering in de Mozes en Aäronkerk niet meer bij zijn. Het katholieke meisje van weleer had tijdens haar schooltijd op het Waterland College in Noord het geloof al afgezworen. Maar Kniesmeijer zong op kerstavond nog steeds graag kerstliedjes mee. Want samenzang is mooi en rituelen verbinden mensen, vond ze.

Vandaag heeft ze haar eigen viering in de kerk aan het Waterlooplein. Daarna wordt ze in besloten kring begraven op Zorgvlied. Daarmee is het doek gevallen voor een vrouw die haar leven lang streed tegen vooroordelen en discriminatie. Eerst als het gezicht van de Anne Frankstichting. Later als voorzitter van het Mozeshuis.

Kniesmeijer kwam uit een katholiek milieu in Nieuwendam met alle roomse feesten en vrome processies die daar bijhoorden.

Op haar achttiende rook ze de vrijheid. Ze trok in een kraakpand in de Utrechtsedwarsstraat en kreeg een baantje bij de rooms-katholieke openbare leeszaal en bibliotheek aan de Herengracht. Al gauw stapte ze over naar de academische boekhandel Vermeulen aan de Grimburgwal.

Het waren haar wilde jaren. Ze was links en geëngageerd, maar van de Communistische Partij van Nederland (CPN), bij veel jongeren populair in die tijd, moest ze niets hebben. Op een reis door het Oostblok had ze voldoende censuur en onvrijheid gezien.

In Mozaïek, de uitgave van het Mozeshuis, vertelde ze dat vooral het boek Ondergang van Jacques Presser over de vervolging en holocaust van de Joodse bevolking in Nederland haar beïnvloed had.

Zelf voelde ze zich gediscrimineerd toen ze bij de academische boekhandel een man in moest werken die haar chef zou worden. Toen ze hoorde dat ze als vrouw zelf niet voor die functie in aanmerking kwam, nam ze ontslag.

Ze begon als hoofd van de receptie van het Anne Frankhuis. Steeds hoorde ze dezelfde vraag van toeristen: This Ann Frenk, where does she live now? Ze hadden vaak geen benul, zei Kniesmeijer later.

Ze zette een documentatiecentrum op over het nieuwe opkomend antisemitisme en rechts extremisme. Tussendoor studeerde ze geschiedenis om haar werk nog beter te kunnen doen. En ze gaf lezingen en zat in forums. Zo werd ze al snel dé woordvoerder en het gezicht van de Anne Frank Stichting. Dat zette bij directeur Hans Westra kwaad bloed, althans: in 1992 ontsloeg hij haar en volgens Kniesmeijer zelf was dat vanwege brandende jaloezie.

Toen Gorbatsjov eind jaren tachtig op bezoek was in Frankrijk, vertrok ze met een delegatie naar Parijs om te protesteren tegen de behandeling van de Joden in de Sovjet Unie. Ook Jan Ruijter van het Mozeshuis ging mee. Niet lang daarna vroeg hij haar in het bestuur van dit vormingscentrum plaats te nemen.

Kniesmeijer voelde zich meteen thuis. De acties die vanuit het Mozeshuis werden gevoerd voor de slachtoffers van aids, de manier waarop het Mozeshuis tegenstellingen in de samenleving probeerde te overbruggen door bijvoorbeeld Joden en Palestijnen bij elkaar te brengen - het was haar uit het hart gegrepen.

Hoogtepunt voor haar was een handtekeningenactie in 1992 tegen racisme, waarvan het Mozeshuis de motor was. Die leverde 233.000 handtekeningen op. In 2006 nam ze afscheid als voorzitter van het bestuur.

Woensdag overleed ze aan de gevolgen van kanker. Ze wordt behalve door haar man, Cees Schreurs, betreurd door onder anderen Miep Gies - de vrouw die de onderduikers in het Achterhuis hielp en het dagboek van Anne Frank uit nazihanden wist te houden - en Serge en Beate Klarsfeld, het Franse echtpaar dat onder anderen oorlogsmisdadiger Klaus Barbie hielp te ontmaskeren. (FRANS BOSMAN)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden