PlusInterview

Jan Terlouw: 'Er is een zekere verwildering aan de gang'

Jan Terlouw (1931) is natuurkundige en oud-D66-politicus. Dinsdag wordt hij 85 en deze week komen twee boeken van hem uit, Kop Uit 't Zand en Het Hebzuchtgas.

Jan TerlouwBeeld Harmen de Jong

Kamperveen

"Een klein Overijssels dorp. Het was de eerste ­gemeente van mijn vader, die dominee was. Er stonden misschien tien boerderijen, een school en een kerk. Drie maanden na mijn geboorte gingen mijn ouders er weg, naar Friesland en daarna Alkmaar."

"Daar is mijn oudste herinnering, ik was drie. Een hond kwam binnen, een bouvier, en liep mij ondersteboven. Drie is heel jong, ja, maar dat is een ingrijpende gebeurtenis, hè, als een hond je ondersteboven loopt."

Domineeszoon

"Je leeft in een glazen huis. Je kunt niet doen als alle andere kinderen. Ik werd ook nog wel­eens belaagd. Dan wilden andere kinderen dat ik iets zou zeggen wat een domineeszoon niet hoort te zeggen."

"Ik heb veel moeten vechten, als klein kind. Ook weer niet zo dramatisch, hoor, ik was sterk, ik redde me wel, maar ik moest nogal eens op de vuist. Maar goed, het was oorlog, van mijn achtste tot mijn dertiende. Ik heb niet een gewone kindsheid gehad."

Oorlogswinter

"Ik weet nog heel goed dat de oorlog begon. Die radio: 'Parachutetroepen boven Waalhaven, herhaal: boven Waalhaven' - ik hoor het nog.
Ik zie ook nog die Duitsers binnenkomen in het dorp, in heel strakke uniformen en op motoren."

"Terwijl het Nederlandse leger, nou ja, een paar dan, een paar dagen eerder op paarden langs was gekomen, grappen makend naar de meisjes. En vooral die laatste oorlogswinter. De hongerlijders die geholpen moesten worden, je trof op afgelegen boerderijen onderduikers aan, er werd veel geschoten en dan moest je weer in zo'n mangat duiken, enfin, zo hoort een kind niet te leven."

"Ik werd versneld volwassen. En toen was het weer voorbij en moest ik weer kind worden. Om negen uur thuis, huiswerk maken. Dat zijn voor mij moeilijke jaren geweest."

Vechtkabinet

"U bedoelt het huidige kabinet? O ja, ik heb in een vreselijk kabinet gezeten. Het kon helemaal niet. Die innerlijke spanning tussen Den Uyl en premier Van Agt, die had verhinderd dat er een tweede kabinet-Den Uyl kwam. Het is de grootste fout in mijn politieke leven."

"In mijn hart zei een stemmetje: niet doen, het kan niet. Maar we hadden zo'n mooi resultaat. Drie ministers, drie staatssecretarissen, het programma dicht op dat van ons. Zeg dan maar eens: ik doe het niet. Maar ik heb het gelag betaald. We verloren anderhalf jaar later een hoop zetels."

Beschaafd

"Dat wordt altijd gezegd, dat begrijp ik. Ten ­eerste ben ik heel beschaafd opgevoed, als ­domineeszoon. En dat werd gemengd met de wetenschap. Een wetenschapper weet ook nooit iets echt helemaal zeker, en geeft ruimte voor een andere opvatting. Dat alles bij elkaar zal wel irritant zijn, dat wil ik wel geloven."

GeenStijl

"Het is harder en ook platvloerser geworden. Ik zou me teweer hebben gesteld, denk ik, door overdreven wellevend te worden. Als iemand me schofterig zou benaderen, zou ik daar uitermate hoffelijk op reageren. Dat denk ik ook, ja: ze zouden helemaal gek van me worden, en dat zou ook de bedoeling zijn."

Dries van Agt

"We konden het heel goed vinden. Dries heeft veel van dat redelijke wat ik heb, het was fijn regeren met hem. Ik zie hem af en toe nog. Ook hij staat hoffelijk in het leven. Het niet willen kwetsen. Alleen dat Palestinastandpunt van hem is me veel te ongenuanceerd. Ik word zelf ook als radicaal afgeschilderd tegenwoordig, hoor."

"Ik zag laatst nog een krantenkop: Hij is militanter dan ooit. Het zit hem vooral in de enorm toegenomen aanslag die we op de aarde doen. Niet alleen klimaatverandering, er is veel meer aan de hand. We hebben ook de oceanen overbevist en verontreinigd met een enorme plasticsoep."

Kop Uit 't Zand

"Ik heb een toekomstbeeld geschetst, tussen 2020 en 2040 of zo. En ik vrees dat het zo zal gaan. Het boek is een beetje bedoeld als een waarschuwing. Als we zo doorgaan, zullen belangrijke vissoorten uitsterven, de temperatuur zal stijgen en dat is desastreus."

"Stijging van de zeespiegel, enorme verdrogingen, bewoonde gebieden worden onbewoonbaar, hongers­noden, miljoenen klimaatvluchtelingen - en het wordt allemaal genegeerd. Concrete maatregelen komen er niet. Wel afspraken, maar dan zijn er problemen met Poetin en vergeten we het weer. Tot de jeugd in opstand komt."

Het Hebzuchtgas

"Een sprookje voor alle leeftijden. In een denkbeeldig land komen jonge mensen een oude vrouw tegen en die zegt, enigszins verbaasd: 'Jullie weten toch wel dat in alle gesteente hebzuchtgas zit? Dat ademen we in, maar ach, je lacht het er ook voor een groot deel weer uit."

"Maar als je op de twintigste verdieping van een directiegebouw zit, daar is de lucht ijler, dan raak je toch aardig verslaafd.' De jongelui stellen zichzelf tot taak die ondernemers naar beneden te krijgen, uit de hoge torens. Ja, heel veel symboliek. Het is een sprookje, hè."

Griffels

"Dat ik schrijver ben geworden, is echt de grote verrassing van mijn leven. Nooit, nooit, nooit gedacht. Ik was links en moest rechts schrijven, ik hield er helemaal niet van. Ik ben ook geen echte schrijver, in die zin dat ik het altijd in de zijlijn heb gedaan."

"Maar als je dan toch 25 boeken hebt geschreven en Gouden Griffels hebt ­gewonnen: de verbazing van mijn leven. Ik heb ook acht jaar lang elk jaar een boek geschreven met mijn dochter, Sanne. Heel leuk, heel leuk. Detectiveachtig, een beetje spannend. Het laatste boek was over die Hans van Zon, die bij ons in huis was vroeger."

Hans van Zon

"Wonderbaarlijk, hè. In de zestiger jaren woonden we in Utrecht en in die tijd verhuurde je kamers vanwege de woningnood. Onze huurster kreeg een vriend, een zekere Hans. Hij had een sleutel en we dronken een borreltje met hem, de kinderen zaten bij hem op schoot."

"Oom Hans. Een charmante, aardige kerel. Ik wantrouwde hem wel steeds meer. Hij stal geld uit mijn bureaulade. Met dikke tranen beleed hij dat. Op een dag kwam de politie aan de deur: 'We hebben Hans van Z. gearresteerd.' Seriemoordenaar. Niet te geloven."

"Neem een willekeurige kennis en stel het je voor. Nou, we waren er niet trots op, je denkt: had ik het moeten zien? Had ik hem moeten aangeven toen hij geld had gejat? De vriend van een goede vriendin? Ik zou het weer niet doen, denk ik. Psychologen zeggen het ook: psychopaten, je kunt het niet zien. Dus ik heb het mezelf vergeven."

President Trump

"Ik vind het huiveringwekkend wat in Amerika gebeurt. Dit ambt, zo belangrijk voor de hele wereld, gaat naar een volstrekt platvloerse, eigenlijk schandalige man, met een zeer bedenkelijke belastingmoraal, überhaupt moraal, ­alleen al in zijn gedrag naar vrouwen."

"Wat is er met de waardigheid van de politiek aan de hand? Als je wilt dat burgers totaal niet meer in politici geloven, moet je het zo doen. Het is echt zorgwekkend. Hopelijk zal zijn verantwoordelijkheidsbesef in het ambt aanzienlijk groeien."

Premier Wilders

"Dan ga ik emigreren. Grapje. Dat is toch ondenkbaar. Stel dat het gebeurt, dan mislukt het, na heel korte tijd, dat kan niet anders. En dan gaan we nieuwe verkiezingen tegemoet. Dat pikt Nederland toch niet, denk ik. Hij gaat ook geen veertig zetels halen, hoor. Geloof ik niet."

"Ik vind ook dat politici op een gevaarlijk pad zijn, als ze niet meer waardig zijn in het debat. Je hoort in het parlement via de voorzitter te spreken. Je hoort te zeggen: 'Mevrouw de voorzitter, wat de geachte afgevaardigde zojuist zei, is bezijden de waarheid.'"

"En niet: 'Je liegt.' Dat is niet voor niks. Dat is omdat een parlementair debat geen kroegtaal is. Natuurlijk, het is saaier, maar ik geloof daarin. Even afstand nemen, even nadenken. Want voordat je het weet, worden het scheldpartijen."

Schoorsteenpiet

"Het lijkt mij een prima oplossing. Het zijn andere tijden, en wat maakt het uit? Het is snel genoeg ingeburgerd en als je ermee kunt bereiken mensen minder te kwetsen, moet je het doen. Het klinkt allemaal erg braaf wat ik zeg, hè. Ten eerste ben ik een oude man en dan krijg je dat. En ten tweede, er is ook een zekere verwildering aan de gang. Dan krijg je dat als reactie."

Helmert Woudenberg

"Wie is dat ook alweer? Wacht, ik pak even het brilletje van mijn vrouw. O ja, dat gezicht ken ik, ja. Maar ik weet niks van hem."

"Schrijf je het niet te braaf op? En nog even over die verwildering. Het is geen baldadigheid van de samenleving. Het is neergang. De verwording van dingen die belangrijk zijn. En ­anderzijds: mensen zijn vrij gelukkig.

Dat hoor je steeds van het Centraal Planbureau. Maar mensen worden onzeker. Banken doen trucs en als het fout gaat, betaalt de belastingbetaler. Dat is ernstig, zoiets. Krijgt mijn kind nog een vaste baan, met een beetje zekerheid? Nee hoor, flexwerk. Word ik nog goed verzorgd op mijn oude dag? Nou... Waarom is dat nodig? We hadden het toch beter? Wat laten we glippen? Dat vind ik zorgwekkend."

"Mijn tijd zal het heus wel duren, hoor. Ik ben praktisch aan het einde, ik heb een prachtig ­leven gehad. In de wetenschap, in de politiek, mijn boeken zijn gelezen en zijn na veertig jaar nog altijd actueel. Wat een voorrecht."

Kop Uit 't Zand, De Kring, 96 blz, €9,95
Het Hebzuchtgas, De Kring, 224 blz, €17,50

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden