Plus

Jan Schaefer: al 23 jaar dood maar nog steeds een fenomeen

Door zijn charisma en bouwwoede is oud-wethouder Jan Schaefer nog altijd een fenomeen. Zaterdag verschijnt zijn biografie. Is de verheerlijking terecht? 'Hij voelde zich de koning van Mokum.'

Wethouder Schaefer in 1980 in de Mozes en Aaronkerk. Biograaf Louis Hoeks: 'Asscher en Dijsselbloem hebben niet de volkse aantrekkingskracht van Schaefer. In een debat met Wilders zou hij het erg goed doen' Beeld Hollandse Hoogte

Hij is al 23 jaar dood, maar nog altijd een icoon in de Amsterdamse en landelijke politiek. Jan Schaefer, de man in spijkerpak, politicus van het volk komt nog regelmatig voorbij in de ­Stopera. Een wethouder die goed presteert is al snel 'de nieuwe Schaefer', zoals elk Ajaxtalent de vergelijking met Cruijff moet doorstaan.

Burgemeester Eberhard van der Laan, vroeger assistent van Schaefer, verkondigt in de raad nog weleens een van de wijze lessen van zijn leermeester. En politici citeren graag het rijke arsenaal Schaeferiaanse uitspraken.

Vandaag verschijnt de biografie van de PvdA-politicus, geschreven door Louis Hoeks, journalist van Het Financieele Dagblad. Hieruit blijkt dat Schaefer al bij leven en welzijn werd bewonderd, maar ook dat hij, zeker in de laatste jaren, weinig waardering meer kreeg, met name uit zijn eigen partij. Na zijn dood begon alsnog een proces van heiligverklaring.

Is die bewieroking terecht? Gerrit Jan Wolffensperger, namens D66 collega-wethouder van Schaefer, vindt van wel. De PvdA-voorman heeft in zijn ogen een enorme impuls gegeven aan het herstel van Amsterdam na de boze en bange jaren zeventig en begin jaren tachtig.

"Toen wij in 1978 aantraden, was de chaos in Amsterdam groot," zegt Wolffensperger. "We hadden de Nieuwmarktrellen achter de rug, het bestuur was in het ongerede geraakt. Ons college was het antwoord. En Schaefer was het boegbeeld."

Bouwen in recordtempo
Schaefer was de juiste man op de juiste plaats, op het juiste moment. Bij zijn aantreden verkeerde Amsterdam op haar dieptepunt. De bevolking verkaste massaal naar Purmerend en Almere. Jarenlang steggelde de PvdA over wat de beste remedie was tegen dit verval: sloop van huizen, gevolgd door nieuwbouw, of renovatie van slechte wijken.

Vlak voor de komst van Schaefer was deze strijd beslecht in het voordeel van de verbouwers. Hiermee was de weg vrij voor Schaefer en zijn stadsvernieuwing. Hij pakte zijn kans en renoveerde en bouwde in recordtempo.

"Schaefer zorgde voor de omslag in Amsterdam," zegt Walter Etty, destijds PvdA-raadslid en later opvolger van Schaefer als wethouder. "Hij kwam naar Amsterdam als trekker, niet als denker. Hij kreeg veel mensen in beweging."

Louis Hoeks: "Hij was één van de grootste ­sociaal-democraten uit de geschiedenis."

Schaefer had gevoel voor marketing. Hij stond op de juiste momenten voor de camera's, een reclamebureau werkte aan de beeldvorming. Zo ging hij de eerste Amsterdamse verkiezingen in met de leus 'Schaefer komt', een ongekende Amerikaanse aanpak. Als wethouder liet hij overal gele borden plaatsen met de tekst 'Amsterdam bouwt hier'. Het liefst op een hoek, want dan waren ze in twee straten zichtbaar.

Uit de biografie komen ook andere kanten van hem naar voren. Hij was nors, kon vreselijk tekeergaan tegen zijn medewerkers. "Als hij iemand niet mocht, was hij onmogelijk om mee om te gaan," zegt Hoeks. Ook voor zijn vrouw Dineke was hij niet altijd aardig. Zij zorgde voor alles en kreeg 'de shit', zoals een van de vrienden het uitdrukt. Schaefer ging nogal eens vreemd.

Het beeld dat Schaefer van zichzelf schetste, klopte niet helemaal met de werkelijkheid. Het imago van arme arbeidersjongen behoeft enige nuancering.

Zijn vader boerde goed als banketbakker, had als een van de eersten een auto en een bezoek aan opa en oma in Eindhoven ging per vliegtuig. Schaefer genoot zijn bakkersopleiding aan een dure ambachtsshool, onbetaalbaar voor de volksjongen die hij pretendeerde te zijn.

Hij sloot zich zelfs aan bij de JOVD, de jongerenclub van de VVD. Een goed bewaard geheim. Pas later volgden moeilijke jaren als bakkersknecht en vader van een gezin.

Snelle vastgoedjongens
Als wethouder Volkshuisvesting knoopte hij ­ongezonde banden aan met snelle vastgoedjongens als Maup Caransa en Jaap Kroonenberg. "Hij genoot van de macht, voelde zich de koning van Mokum en was veel te close met Caransa en Kroonenberg," zegt Hoeks.

De politieke carrière van Schaefer eindigde in mineur. Na zijn wethouderschap wilde hij weer terug naar Den Haag, liefst als minister. Maar de PvdA verloor de verkiezingen en Schaefer verpieterde in de Kamer. Bovendien namen door de suikerziekte zijn krachten af. Uiteindelijk overleed hij op 53-jarige leeftijd.

Zou de huidige PvdA een type Schaefer kunnen gebruiken? Hoeks vindt van wel. "Asscher en Dijsselbloem zijn bekwame bestuurders, maar hebben niet de volkse aantrekkingskracht van Schaefer. In een debat met Wilders zou hij het erg goed doen."

Wolffensperger beschouwt Schaefer daarentegen als een politicus van zijn tijd. "Amsterdam is erg veranderd. Toen was sprake van verval, nu zijn huizen juist erg duur. Deze stad heeft een ander type bestuurders nodig."

Louis Hoeks: In Geouwehoer Kun Je Niet Wonen, Het Leven van Jan Schaefer. Atlas Contact, €35

Politiek behendig

Walter Etty, oud-raadslid PvdA en opvolger:
Een Engelse ontwikkelaar wilde panden rondom het Rembrandthuis kopen en slopen. De PvdA-fractie wilde dat de gemeente deze panden zou kopen om sloop te voorkomen.

"Jan ging in de fractievergadering ongelooflijk tekeer, met demagogisch gebral. Dit zou hij niet meemaken. Wij schikten ons, met tegenzin. Later bleek het tactiek. Jan kocht de panden voor een goede prijs. Hij vond dat zijn onderhandelingspositie slecht zou zijn als hij werd gestuurd door de gemeenteraad. Toen wisten wij dat we hem konden vertrouwen."

Gerrit Jan Wolffensperger, collega-wethouder:
"Jan was politiek behendig. We onderhandelden met Purmerend, dat wilde uitbreiden. Amsterdam wilde dit voorkomen. Jan hield een heel verhaal over hoe belangrijk uitbreiding van Purmerend voor ons was. Ik fluisterde in zijn oor dat hij zich vergiste: 'We zijn tegen de bouw.' Midden in zijn zin nam hij de bocht: 'Ondanks dit grote belang, hechten wij toch meer waarde aan groen'."

Burgemeester Eberhard van der Laan, voormalig assistent van Schaefer:
"Ik heb veel geleerd van Jan Schaefer. Hij hielp Amsterdam zijn zelfvertrouwen terug te krijgen."

CV Johannes Lodewijk Nicolaas Schaefer
Geboren 16 maart 1940, Amsterdam

1946
Lagere Jongeherenschool Saint Louis, Keizersgracht

1952
ulo

1953
Bisschoppelijke Nijverheidsschool in Voorhout

vanaf 1956
bakkersknecht

1964
kaderlid vakbond ABVG

1969
lid PvdA. Hij ging zich ook bemoeien met buurtprotesten in De Pijp tegen slechte woningen

1971
lid Tweede Kamer

1973-1977
staatssecretaris Volkshuisvesting

1978-1986
wethouder Amsterdam

1986-1990
lid Tweede Kamer

30 januari 1994
overleden

Schaefer was getrouwd met Dineke, had een zoon, Remco en een dochter, Mariska

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden