Plus

Jan Klaassen is al 125 jaar actieheld op de Dam

'Katrijntje, Jacobijntje, peterselie, bloemkool, snuitneus!' roept Jan Klaassen al 125 jaar naar zijn vrouw in de poppenkast op de Dam. Het wordt gevierd met een internationaal poppenkastfestival en een onderscheiding.

Poppenkast op de Dam Beeld Tammy van Nerum

"Dááááár!" Hoge stemmen klinken boven het rumoer van de Dam uit. "Nee, dááááár!" Tussen de hotdogkramen, een levend Darth Vaderstandbeeld, een pro-Palestinaprotest en een Falun Gong-demonstratie staat voor het Paleis een rode poppenkast met ervoor een meute kinderen. Ze schreeuwen en wijzen naar de aap met luciferdoos achter Jan Klaassen. Domme Jan Klaassen.

De poppenkast staat al op het plein sinds 1893 - eerst meer richting Nieuwendijk, nu al heel lang voor de lantaarnpaal. Althans, de eerste vergunning stamt uit 1893, waarschijnlijk bestaat het spelen op de Dam al veel langer.

"Er zijn schilderijtjes waarop het stadhuis wordt gebouwd (rond 1650, het latere Paleis op de Dam, red.) en dan zie je de poppenkast al staan," zegt Egon Adel (42). Hij is de officiële poppenkastspeler van de Dam sinds 2012, maar gaat gekleed alsof hij uit 1900 is weggelopen.

Kostbaarste bezit
De poppenkast met het Jan Klaassenspel hoort bij de Dam. Waar de orgeldraaiers en hotdogkramen niet altijd met open armen worden ontvangen, liet de gemeente met het plaatsen van nieuwe tegels punten plaatsen waar de scheerlijnen van de poppenkast aan vastgemaakt kunnen worden.

Ook de ondernemers zien de kast volgens Adel graag staan. "Hele generaties kunnen zich herinneren dat ze hier als kind kwamen en hún ouders gingen ook al kijken."

Op zondag laadt Adel zijn bakfiets in met de opklapbare poppenkast en zijn rode tas met zijn kostbaarste bezit; ras-Amsterdammers Jan Klaassen, met Nieuwmarktaccent, en Katrijn, met het accent uit de Jordaan, net als Adels ouders.

Het zijn poppen die hij, in lijn met de arme poppenspelers van vroeger, zelf maakte met de materialen die voorhanden waren. Het haar van Katrijn is een bol wol die de coupe heeft van Adels Jordanese tantes met hun getoupeerde haar. De oren van Jan Klaassen zijn houten lepeltjes.

Eventueel vraagt Adel Magere Hein wat op te schuiven of demonstranten om plek te maken. Dan kunnen de kinderen zitten en verdwijnt Adel in de kast, waar hij niets ziet en alleen het geroep van de kinderen aan de andere kant van het rode doek hoort.

Babyworstjes
Het verhaal gaat dat Jan Klaassen en Katrijn ooit echt geleefd hebben in Amsterdam. Het Stadsarchief vond zelfs een Jan Klaassen en Katrijn Pieters uit de Jordaan. Het echtpaar, dat woonde op het Fransepad (nu de Willemsstraat), maakte zo veel ruzie dat het in 1706 door de kerkenraad op het matje werd geroepen. De Nederlandse poppentraditie zou op dit stel gebaseerd zijn, al is volgens Adel echt bewijs nooit gevonden.

Schreeuwen, roepen, jouwen, springen: alles wat normaal niet mag, mag wel bij de poppenkast Beeld Stadsarchief Amsterdam

Jan Klaassen, de Italiaanse Pulcinella, de Engelse Punch: het zijn 'de actiehelden van de poppenwereld', zegt Adel.

De karakters zijn allemaal voortgekomen uit de Napolitaanse traditie. Bepaalde scènes zie je in bijna elk Europees land terug. En overal draait het om actie tussen de poppen en interactie met de kinderen. De karakters ontwikkelden zich ook los van elkaar, vertelt Adel. Zo is de Italiaanse variant heel ritmisch en een abstracter figuur dat alleen maar zingt en is Jan Klaassens Engelse collega 'echt gemeen'.

"Die pleegt moorden en in sommige versies haalt hij zijn baby door de gehaktmolen. Dan komen er worstjes uit in de kleuren van het babypakje."

Jan Klaassen is in vergelijking met Punch 'een schat'. "Zo'n zeikende Amsterdammer met een gouden hart. Het is Jan met de pet. Hij klaagt overal over, maar zal nooit PVV stemmen, want uiteindelijk moet iedereen gewoon met elkaar samenleven."

Slapstick
Toch is ook Jan Klaassen niet bepaald zachtzinnig. "Hij komt veel voor als een soort lieve kabouter, maar het oorspronkelijke karakter is rauw, ruw en plat. Een gevecht met de generaal, die staat voor de onderdrukking: daar wordt flink gemept."

Kinderen liggen dubbel bij dat soort scènes. "Er gelden plotseling andere regels. Alles wat nooit mocht, mag opeens: schreeuwen, jouwen, roepen, opspringen. Het harde hoort erbij. Het is slapstick. Je vergroot het uit en uiteindelijk heeft het niets meer met de werkelijkheid te maken."

De Dam is de mooiste plek om te staan, vindt Adel, maar ook de moeilijkste. "We begonnen een aantal jaar geleden met z'n achten, maar niet iedereen houdt het vol. Het is luidruchtig, chaotisch, onberekenbaar, je moet heel veel improviseren en het is altijd maar afwachten of er mensen komen."

Wat na de voorstelling in het mansbakje belandt, noemt hij een fooi, dus op andere dagen verdient hij - ook als poppenspeler - zijn geld. Dat kan makkelijk sinds hij op de Dam speelt. "Het gaf me naam en faam."

Academie
Of de poppenkast er over 125 jaar nog staat? "Vroeger kwamen alle spelers uit één familie, de familie Cabalt, nu moet je op zoek naar iemand die hart heeft voor de traditie."

Adel heeft er wel vertrouwen in. "Er zijn al acht nieuwe aanmeldingen voor de Jan Klaassen Academie (opgericht door de voormalige poppenkastspeler op de Dam Wim Kerkhove, red.)."

En dan is er ook nog Adels zoon van 12 die al jaren roept dat hij de poppenkast ooit wil overnemen. "Maar goed," zegt Adel, "dat denkt hij nu. Misschien wordt hij wel gewoon advocaat."

Internationaal Poppenkastfestival
Zondag 19 augustus (12.00-17.00) gratis
Dam (volwassenenprogramma in Torpedotheater)

De poppenkast ontvangt een jubileumpenning vanwege het 125-jarig bestaan van de poppenkasttraditie. De onderscheiding is te zien in het Stadsarchief, dat (tot 5 september) een kleine expo over de poppenkast op de Dam heeft. De reguliere shows op de Dam zijn tot november elke zondag te zien.

Wekelijks een overzicht van de nieuwste hotspots, uitgaanstips, films en restaurants in je mailbox? Schrijf je dan nu in voor de Stadsgids-nieuwsbrief van Het Parool.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.