Plus

Invallen bij groep 8: 'Juf, het was soms een beetje chaos'

Met honderden vacatures is het lerarentekort op Amsterdamse basisscholen groter dan ooit. Invallers huren, ouders inzetten, klassen samenvoegen: met kunst- en vliegwerk krijgen leerlingen nog les. Ook onderwijsverslaggever Lorianne van Gelder viel een dag in bij groep 8.

Beeld Annelie Carlström

"Oké, aandacht!" zeg ik tegen de rumoerige klas, groep 8 van de Prof. Dr. H. Kraemerschool in Osdorp. Een splinternieuw gebouw waar je het nieuwe hout en beton nog ruikt. Jill gooit een propje naar Adam, Gwen heeft haar koptelefoon opgezet tegen het lawaai, Idriss en Abdullah praten over Fortnite. Het is woensdagochtend.

"Oké, mag ik jullie aandacht?!" zeg ik nog eens, nu iets harder. Elif pakt haar chromebook op en loopt de klas uit, Deepak steekt zijn vinger op, en Tami schrijft door in haar schrift.

Ik steek mijn hand in de lucht en houd een vinger voor mijn lip. Dit heb ik een lerares eens zien doen. Met dat ene handgebaar kreeg ze een klas stil. Nu steekt alleen Tami samen met mij haar hand op. Ik heb zin om mijn vingers in mijn oren te steken en de rest van de uren uit te zitten.

Hoe ben ik hier beland? Dat komt doordat directeur Tom Snelting een idee had. Het is een experiment, maar ook een ervaring. Het begint als ik Snelting in de herfst bel. Ik weet dat hij directeur is op een basisschool in Osdorp en ik vraag hem hoe hij omgaat met het lerarentekort. Hij lacht. Die vraag kent hij. Hij stelt meteen een wedervraag: "Kom een keer invallen, dan maak je het echt mee."

Het komt er lang niet van. Totdat ik opeens bericht krijg. Of ik de woensdag erop kan invallen. Er is niemand ziek, en dat wil Snelting graag zo houden, maar de juffen van groep 8 staan onder grote druk om alle adviezen en dossiers voor de middelbare school op tijd af te hebben. Het zou goed uitkomen als zij een ochtend worden vervangen.

Ik hap toe. Het lijkt me wel wat. Ik schrijf al 4,5 jaar over onderwijs in de stad, maar ik weet nog steeds niet echt hoe het is om een klas een hele dag te moeten leiden. Dat wil ik weleens meemaken.

Onbevoegd een dag invallen, dat gebeurt dagelijks op tientallen Amsterdamse scholen nu het lerarentekort zo groot is en de griep om zich heen slaat. Ouders worden weleens gevraagd, onderwijsassistenten fungeren tijdelijk als juf, conciërges staan soms uren voor de klas. Hoe moeilijk kan het zijn?

Naamstickers
Ik wacht op meer informatie, maar die komt niet.

Een dag van tevoren app ik Snelting (TS). 'Ha Tom, heb jij iets van een lesrooster voor groep 8 morgen? Dan kan ik voorbereiden.'

TS: 'Gaat de juf (Irma Bax) naar je sturen!'
Ik: 'Dank!'
TS: 'Mail ontvangen en voorbereid?'
Ik: 'Ja maar er stond weinig in. Alleen dat alles 'klaarligt'.'
TS: 'Hehehe, het lot van de invaller.'

En daar moet ik het mee doen.

In een vlaag van paniek bel ik een vriendin die leerkracht is in de bovenbouw van een basisschool. Ze geeft wat tips. Laat die kinderen naamstickers maken. Zet een wekker zodat ze weten hoe lang ze moeten werken. Vraag of de kinderen je kunnen helpen.

Op jufanke.nl vind ik nog een paar tips voor invallers, zoals activiteitenbladen maken. Maar ik weet niet wat dat zijn.

Om acht uur 's ochtends meld ik me in een zijstraat van de Osdorper Ban, naast Garage Notweg. De lerarenkamer zit al vol. Juf Irma komt enthousiast op me af. "Zo dapper dat je dit doet!" Als ik nog niet nerveus was, word ik het nu. Haar ­collega Amrana Zaitouni lacht. "Het komt goed, dit ooit eerder gedaan?" Nee.

Tom Snelting begint zijn briefing. Hij stelt me voor. Mijn nieuwe collega's kijken lachend om. Zie ik medelijden, solidariteit of leedvermaak in hun blikken?

Eigenlijk hebben ze op een school als deze, waar kinderen zitten met uiteenlopende achtergronden en soms een stevige rugzak, nauwelijks last van het lerarentekort. Er zijn nog zo veel ondersteuners dat er altijd wel iemand is met een lesbevoegdheid (inclusief de directeur) die even voor de klas kan.

Toch is het een luxe als iemand kan invallen zodat werk aan bod kan komen dat anders in overuren moet worden gedaan. Snelting: "Anders vallen er leerkrachten om." Hij wenst me nog snel succes. "Als iedereen ademend het gebouw verlaat, ben ik tevreden." De lat ligt niet erg hoog.

Juf Amrana laat me het lokaal van groep 8 zien, boven in het gebouw. Het digibord staat nog aan. Op een flip-over staat het rooster. Zij verdwijnt met Irma in een kantoortje tegenover het lokaal.

Beeld Annelie Carlström

Nieuwsgierigheid
Om tien voor half negen ga ik bij de deur staan. Als je elke leerling een handje geeft en in de ogen kijkt, sta je al 1-0 voor, tipte jufanke.nl. De kinderen kijken verrast, maar vinden het ook redelijk vanzelfsprekend dat er een vreemde bij de deur staat. Twee vreemden zelfs, want ik heb onze redactiestagiaire Joanne van Gool meegenomen. Zij speelt vandaag voor onderwijsassistent. Samen hebben we opeens de macht over 21 achtstegroepers.

Ik heb al gehoord dat ik mazzel heb dat een van de druktemakers vandaag ziek is. Toch kijk ik vol spanning naar de 21 onbekende hoofden voor me. Ik heb slechts één activiteit voorbereid. Ik laat ze in tweetallen elkaar interviewen en voorstellen. Ik neem het voortouw met Joanne. Het werkt. Ze zijn enthousiast, hun nieuwsgierigheid wint het vooralsnog van hun wil me uit te testen.

Idriss houdt van hot wings en wil naar het Hervormd Lyceum West, Elif drinkt graag muntthee en wil naar het Lumion. De meisjes houden van shoppen en met vriendinnen afspreken. De jongens zijn dol op pizza en Fortnite. En Tik toks maken is populair. Ik heb geen idee wat dat is.

Op de flip-over met het rooster zie ik 'Nieuwsbegrip' staan. Er ligt een stapeltje blaadjes klaar, dat we kunnen uitdelen. Nieuwsbegrip, dat moet ik begrijpen. Ik laat Het Parool zien, vertel wat over ons werk. Daarna kijk ik naar het blad, er staat een uitgebreide uitleg op, maar ik begrijp het niet. Hoe moet je op het moment zelf dingen die je zelf nog niet weet gaan uitleggen? "Oké, aandacht! Lezen jullie de tekst over klimaatspijbelen en maak maar vast de opdrachten, ik kom langs als jullie vragen hebben." De leerlingen doen zowaar wat ik zeg.

Maar als we een discussie over het onderwerp aanzwengelen, ontaardt dat al gauw in een schreeuwpartij. Door druk te gebaren hopen ze duidelijk te maken dat je ook heus wel mag spijbelen als je vliegt, of dat je alleen mag spijbelen als je verder alleen maar goed bent voor het klimaat. Kinderen gaan staan. Dit gaat niet goed.
Rekenen dan.

Ik weet niet wat Rekenen Blok 4 wk 1 les 2 precies inhoudt op het rooster, maar de leerlingen pakken hun schriften en boeken en gaan aan het werk. Ze zijn hoe dan ook behulpzaam. Begrijp ik het digibord niet, dan leggen Deepak of Amir het uit. Esma laat zien waar de nakijkboekjes voor de leerkracht staan. Bouchra vertelt wat de regels in de klas zijn.

Maar ze weten ook precies waar de rek zit. Tijdens de pauze gaan we naar buiten. We mogen naar de speeltuin, maar welke? Twee dominante jongens weten welke speeltuin ze willen. Ik heb geen idee of het ook de plek is waar we naartoe moeten, maar we laten ons maar meevoeren.

In het plantsoen met voetbalkooi en trampolines, tussen de galerijflats, spelen ze. "Juf, we mogen altijd vijf minuten langer," roepen ze allemaal als het tijd is om naar binnen te gaan. Ik heb geen idee, ze kunnen me van alles wijs maken, er is niemand om het aan te vragen.

Een groepje gooit met stokken. Ik laat het gebeuren, zolang niemand zich bezeert. Op de gang na het speelkwartier loopt een leraar langs. "Niet zeggen dat het allemaal wel meevalt." Ik lach wanhopig terug.

Proefpersoon
Kan het nou kwaad, één dag een onbevoegde invaller voor de klas? Eric Molenveld, coördinator van invalpool De Brede Selectie, vindt van wel. "Wij zeggen: liever geen vervanger dan een slechte vervanger." Zelfs in één dag kun je als kneus schade aanrichten.

"Misschien wordt er gepest zonder dat je het doorhebt. Of je loopt naar gym en een auto schept een kind. Zonder ervaring kun je dat soort dingen minder goed organiseren."

Een dagje is ook het moeilijkst. "Je weet niet waar je terechtkomt, het is ad hoc. Soms is de school niet in staat om je voldoende informatie te geven. Je weet niet hoe het digibord werkt of je hebt de inloggegevens niet. En de klas weet ook: het is maar een dag. Ze beschouwen een invaller als een proefpersoon met wie ze van alles kunnen uithalen."

Ze testen me inderdaad. Ons is verteld dat er maar vier kinderen tegelijk op een Chromebook mogen. "Anders word je gek," zei de juf. De vier kinderen op de chromebooks leveren de minste zorgen op. De discussie die elke vijf minuten losbarst over of de andere kinderen niet óók op de Chromebook mogen, is wel bloedirritant.

Net als op de gang werken. Daar is een leerplein, waar ook slechts vier kinderen tegelijk mogen zitten. Iederéén wil ernaartoe. Twee meisjes bezweren dat ze niet in de les kunnen werken, omdat het te rumoerig is in de klas. Ze mogen van mij op het leerplein werken, al zitten er al meer dan vier kinderen. De les is toch bijna afgelopen.
Als ik even later een meisje achterna loop, dat boos de klas verliet, vind ik de twee meisjes in de wc, terwijl ze hun haren staan te kammen.

Maar er gaat ook wel wat goed. Ik stel voor een dictee te doen. Het is zowaar stil in de klas, ze schrijven mee. We behandelen woorden met een trema: Italië, ruïne, jojoën. Eén voor één mogen ze hun antwoord na afloop op het bord schrijven. Het gaat georganiseerd, harmonieus. Precies dan komt directeur Snelting binnen. Later appt hij 'je bent een natuurtalent'. Het is maar goed dat hij niet een halfuur eerder is geweest.

Landelijk werd volgens website lerarentekortisnu.nl de afgelopen twee maanden meer dan 1500 keer een onbevoegde voor de klas gezet en kwam er bijna 800 keer een invaller via een (duur) detacheringsbureau invallen op de basisschool. Precieze cijfers voor Amsterdam zijn niet beschikbaar, maar de aantallen zullen ook indrukwekkend zijn.

Ik voel me tegen het einde van de ochtend meer een klassenoppas met politietaken dan een leerkracht. Ik heb niets opgeschreven van wat ze hebben gedaan, ben niet meer aan taal toegekomen.

Als ik ze eindelijk weer stil en achter hun tafeltjes heb, vraag ik ze om tips. "U mag echt een strengere stem hebben en beter uitleggen"; "Het was soms een beetje chaos."

Maar dan komen vijf meisjes naar me toe voor een knuffel. Ik krijg een handje van Deepak. En in mijn blocnote vind ik briefjes terug van Layla, Elif, Tami en Esma - 'u bent heel lief' met hartjes. Terwijl ik mijn jas pak, vraagt Romy: "Komt u morgen weer?" Ik schud mijn hoofd. Maar denk wel opgewekt: iedereen gaat ademend de deur uit.

Met dank aan Joanne van Gool. De namen van de kinderen zijn vanwege privacy gefingeerd.

De Invallers

Joris Peijs (40) is 'dagjes­invaller'. Hij is gediplomeerd leerkracht en werkt vast op een school en valt één dag in de week in op scholen in Amsterdam. "Het is leuk werk. Je ziet zo veel scholen, leerlingen, werkvormen. Maar het is jammer dat je niemand kent. En je komt minder aan leren toe; dan zijn er geen inlogcodes of er ligt niets klaar. Je moet wel extra voorzichtig zijn, sommige kinderen hebben een uitgebreide gebruiksaanwijzing, maar er is nauwelijks tijd voor een overdracht. Op zijn ergst loopt de les mis en missen ze een dag rekenen. Ik zou niet meer dan twee dagen per week willen invallen. Je wilt toch een band opbouwen met de klas. Heel streng ben ik niet. Ik laat de teugels meer vieren dan in mijn eigen klas."

Dan nog de vraag: hoe deed Lorianne van Gelder het voor de klas? Directeur Tom Snelting van de Prof. Dr. H. Kraemerschool in Osdorp: "Een dag invallen doet een enorm beroep op de zelfredzaamheid van de kinderen, bestaande structuren in de lespraktijk en vertrouwen in de persoon in kwestie. Precies die elementen waar je als invaller nauwelijks grip op hebt. Wat ik bij Lorianne zag - naast alle klassieke 'beginnersfouten' als je stem verheffen, een gebrek aan organisatie en niet consequent zijn - was de tact, oog en een oprecht hart voor de kinderen. De razendsnelle keuze om ze te vertrouwen (of niet), de les aan te passen (dan maar een dictee), er druk op te zetten (of niet). Zien wat het effect is én weer bijstellen, in een split second. 'Ademend het pand uit' is juist een hoge lat, die niet wij, maar de kinderen leggen. En die knuffels en briefjes laten zien dat ze er ruimschoots overheen is."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden