Plus

In The Crosswind

In In The Crosswind zijn de indrukwekkendste momenten juist het simpelst. Een aangrijpend terugkerend beeld toont de gevolgen van Erna's ontberingen.

Erna Tamm (Laura Peterson) en haar dochter Eliide (Mirt Preegel) zijn onder Stalins bewind gescheiden van hun man en vader Beeld -

'De mooiste dagen van ons leven gingen voorbij terwijl we stilstonden.' Zo omschrijft de jonge Erna Tamm haar eigen lot en dat van haar echtgenoot Heldur. Maar het geldt evengoed voor de vele andere slachtoffers van de etnische zuivering die vanaf 1941 in Estland, Letland en Litouwen werd uitgevoerd onder Stalins Sovjetbewind.

Er werden honderdduizenden mensen uit de Baltische staten vermoord of afgevoerd naar werkkampen in Siberië. Alleen al in 1941 werden ruim 60.000 Esten gedeporteerd. De 'Sovjetholocaust', zoals deze tragedie in de aftiteling van de film In the crosswind wordt genoemd, is in West-Europa grotendeels overschaduwd door de genocide door de nazi's waar we dezer dagen bij stilstaan. Maar in Estland is het nog altijd een open wond, waar met de recente Russische annexatie van de Krim in het nabijgelegen Oekraïne weer wat zout in werd gewreven.

Speelfilmdebuut
Films over het drama waren er echter nog vrijwel niet. Daar brengt de jonge Estse regisseur Martti Helde met zijn grensverleggende speelfilmdebuut verandering in. In the crosswind ging in 2014 in première op het filmfestival van Toronto en bereikt in deze herdenkingsweek eindelijk ook de Nederlandse bioscopen.

Visueel is het een verbluffend werk. In eerste instantie werkte de regisseur aan een documentaire over het onderwerp. Tot hij stuitte op dat zinnetje in de brieven van Erna Tamm, en zich geroepen zag het gevoel dat zij beschreef in beeld te vatten; hij baseerde zich op de brieven die Erna aan haar man schreef nadat de twee van elkaar werden gescheiden en zij in een Siberisch werkkamp was beland.

Terwijl we haar woorden in voice-over horen, toont Helde in veertien vrijwel stilstaande taferelen de ontberingen waar Erna (Laura Peterson) met haar jonge dochtertje Eliide (Mirt Preegel) aan werden blootgesteld.

Tableau vivant
De scènes die Helde bouwt, geven een nieuwe invulling aan de term 'tableau vivant'. Alle personages staan stil, bevroren in de tijd zoals hun levens dat zijn. Toch leeft het beeld: wind waait door bomen en gordijnen, mensen knipperen met hun ogen, een traan welt op in een ooghoek.

De kunstmatigheid die de techniek wellicht zou kunnen oproepen, wordt volstrekt weggenomen door het realisme van de sets en kostuums, die tot in de puntjes zijn verzorgd. Zowel het realisme als de levendigheid van de taferelen worden versterkt door de geluidseffecten, zorgvuldig gekozen om het narratief te verdiepen.

De scènes tonen de dramatische momenten in de helletocht van Erna. Haar deportatie, met tientallen andere vrouwen en kinderen in een veewagon. De harde ontvangst in het modderige kamp, waar ze werkten voor een rantsoen van een klein beetje brood per dag. De mens­onterende omstandigheden en de onderlinge vriendschappen die er desondanks opbloeien.

In The Crosswind

Regie Martti Helde
Met Laura Peterson, Tarmo Song, Ingrid Isotamm
Te zien in Eye, Filmhallen

De camera beweegt zich in uiterst zorgvuldige choreografieën tussen de levende beeldengroepen door. Elke nieuwe stap, elke zwenk naar links of naar rechts, geeft nieuwe ellende prijs. Af en toe staat hij even stil bij een detail, om vervolgens verder te zweven. En als de camera draait, blijkt er soms buiten beeld toch iets gebeurd te zijn.

Uitgebreid doordacht
Het vereiste een uiterst nauwgezette voorbereiding; het maken van de film duurde meer dan vier jaar. Elke scène werd uitgebreid doordacht en uitentreuren gerepeteerd; een proces dat voor elk tafereel maanden kostte, soms zelfs een half jaar. De acteurs en figuranten werden getraind in de Alexandertechniek, gericht op een natuurlijke houding en moeiteloze bewegingen. De beelden van de stokstijf stilstaande spelers worden aangevuld met allerhande onzichtbare filmtrucage en digitale technieken.

Maar de indrukwekkendste momenten zijn juist het simpelst. In een reeks close-ups verspreid over de film zien we telkens een glimlach op het gezicht van Erna. Juist met die aandacht voor de menselijke maat voorkomt Helde dat zijn film in de val trapt van het artistiek verheerlijken van Erna's ellende. Het aangrijpende terugkerende beeld toont de gevolgen van haar ontberingen, en de onverzettelijkheid die zij desondanks behoudt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden