Plus

In het VUmc Imaging Center is de patiënt straks geen black box meer

Geef een medicijn een beetje radio-activiteit mee en je kunt op een scan zien wat het middel in je lijf doet. VUmc geeft de techniek een onderkomen in het Imaging Center. In maart begint de bouw.

Met een beetje radioactiviteit kun je zien wat een medicijn in je lichaam doet. Links is een tumor te zien, die is rechts verdwenen. Dit zijn overigens niet de scans waar biochemicus Guus van Dongen mee werkt. Beeld .
Met een beetje radioactiviteit kun je zien wat een medicijn in je lichaam doet. Links is een tumor te zien, die is rechts verdwenen. Dit zijn overigens niet de scans waar biochemicus Guus van Dongen mee werkt.Beeld .

Als biochemicus Guus van Dongen met de deur in huis mag vallen: er zijn schattingen dat 60 procent van de geneesmiddelen niet aanslaat bij de patiënt. Bij oncologie zelfs 75 procent. Dat ligt niet aan het medicijn, want dat is krachtig genoeg. Maar in de ene patiënt verslaat het de ziekte, en bij de andere doet het niks. De grote vraag bij de patiënt is: zwerft het medicijn doelloos door het lichaam? Of valt het de ziekte aan?

Vooral op die laatste vraag denkt het onderzoeksteam van Van Dongen, hoogleraar medische beeldvorming aan het VUmc, nu een antwoord te hebben gevonden. De afgelopen tien jaar is gewerkt aan een methode waarbij de onderzoekers de medicijnen een beetje radioactief maken. De medicijnen lichten daardoor in de PET-scan op en laten zien waar het medicijn zich aan vastklampt. Aan de tumor, zoals gehoopt. Of aan plekken waar het niks te zoeken heeft: de milt, of erger: de hersenen.

Lasercentrum
Die technologie is veelbelovend, denken ze in het VUmc. Het krijgt in 2019 zelfs een spiksplinternieuw onderkomen: het VUmc Imaging Center Amsterdam. Er komen de nieuwste scanners, geavanceerde laboratoria en een nieuw lasercentrum. Van Dongen is de grote trekker van dit initiatief. Hij zit met projectmanager Rafael Smit aan een tafel in het VUmc met grote stapels paperassen, onder andere met tekeningen van het futuristische gebouw, dat in de Van Boechorststraat moet komen - op de plek waar onder groot protest de Hortus Botanicus van de VU het veld moest ruimen. Nu is het nog een braakliggend terrein, maar in maart beginnen de graafwerkzaamheden.

Het is een project van de lange adem. "Toen ik mijn oratie hield in 2002, was net het menselijk genoom ontcijferd. Dat was groots. Er werd gedacht dat binnen vijf tot tien jaar er voor de meeste ziekten een medicijn zou zijn. Maar dat viel tegen. Als je anno 2016 een medicijn aan een patiënt geeft, weet je nog helemaal niks. De patiënt is een black box. Je kunt tijdens de kuur hooguit kijken of de patiënt er bijwerkingen van krijgt. Pas na langere tijd kun je zien of het medicijn effectief is geweest."

Rekenwerk
In het Imaging Center komen ingewikkelde apparaten met elektromagnetische velden om zich heen. Om een voorbeeld te geven: als er een tram voorbijrijdt, kan, als je geen voorzorgsmaatregelen neemt, de magneet van een MRI worden gestoord. Al dat technisch vernuft kan ook elkaar beïnvloeden.

"Er komen niet alleen MRI's, maar nog veel meer hooggevoelige elektronische apparatuur. We hebben ook deeltjesversnellers, en dat soort zaken. Het was een enorm rekenwerk om ervoor te zorgen dat het elkaar gaat verdragen," zegt projectleider Guus van Dongen. Een team van Zwitserse specialisten heeft zich op deze puzzel gestort.

De deeltjesversnellers, waar radioactiviteit mee wordt gemaakt, staan diep in de kelder, achter betonnen muren van een meter dik en dikke metalen schuifdeuren.

De MRI's komen op de eerste verdieping, zodat er genoeg afstand is tot de deeltjesversnellers in de kelder.

Vanuit het VU komt ook het LaserLab in het centrum. Lasers zijn gevoelig voor trilling, dus dat was een zaak om rekening mee te houden, net als de duurzaamheid. Het geheel moet voor de patiënten ook nog aangenaam zijn. Wouter Bos, voorzitter van de raad van bestuur van VUmc, had nog een laatste criterium voor het gebouw: "Het moet waterdicht zijn."

Russische roulette
Dat moet anders, dacht Van Dongen. "Waar wij naar gingen zoeken is een soort webcam, waarmee je in het lichaam kunt kijken: wat is daar aan de gang?" Van Dongen en zijn team hebben nu een methode ontwikkeld, waarbij medicijnen licht radioactief worden gemaakt, zonder de eigenschappen van het medicijn te veranderen. Met de methode kan tijdens de behandeling worden gekeken hoe een medicijn zich gedraagt. Als blijkt dat een middel zich niet hecht aan, in het geval van kanker, de tumor, kan de kuur worden gestaakt. Eventueel kan een andere behandeling worden begonnen. Dat scheelt nodeloze bijwerkingen, de aankoop van peperdure medicijnen en belangrijker: tijd. "Het is geen Russische roulette meer."

Maar de meeste farmaceutische bedrijven zaten helemaal niet op Van Dongen en zijn nieuwe methoden te wachten. De technologie zou immers kunnen aantonen dat hun duur ontwikkelde medicijn bij heel veel patiënten niet aanslaat, en bij hen dus overbodig is. Bovendien wilde hij hun medicijn radioactief maken, wat ook tot gefrons leidde. Kortom, Van Dongen moest praten als Brugman. "Tot vijf jaar geleden ondervonden we alleen maar weerstand. We moesten laten zien dat ook zij er baat van zouden hebben. Ik zei: 'Ja maar wacht, als jullie met behulp van deze techniek in een vroeg stadium jullie kansrijke en kansarme producten van elkaar kunnen onderscheiden, scheelt dat enorm veel ontwikkelkosten."

Tien jaar
Volgens Smit kost het gemiddeld een miljard euro en een periode van tien jaar om een geneesmiddel geregistreerd op de markt te krijgen. "Slechts tien procent van alle medicijnen die ontwikkeld worden, redt dat. Dat maakt dat de medicijnprijzen de pan uit rijzen. Het eindresultaat is een medicijn dat maar voor een kleine groep werkt."

Dat is iets wat ook de politiek niet ontgaat. Van Dongen: "Er komt een moment dat de autoriteiten zeggen: we betalen alleen middelen met voldoende kans op succes." Inmiddels heeft het team in het wetenschappelijke tijdschrift Nature onderbouwd dat hun methode veilig is. Het bewijst nog niet óf het medicijn werkt, maar het toont wel aan of het op de juiste plek ophoopt - dat is al wat. Nu komen farmaceutische bedrijven zelf naar de De Boelelaan om hun medicijnen te laten checken, zegt Van Dongen.

In maart begint de bouw van het nieuwe Medical Imaging Center Beeld Het Parool
In maart begint de bouw van het nieuwe Medical Imaging CenterBeeld Het Parool

Champagne
Daarbij wordt overigens niet altijd de champagne ontkurkt. Een illustratief voorbeeld is dat van een medicijn dat de potentie had de wereld op zijn kop te zetten: het zou uitzaaiingen remmen. "Maar toen wij het testten bij een patiënt met uitzaaiingen, werd ik door de afdeling gebeld: wat heb je nu gedaan!? Toen bleek dat het medicijn niet ophoopte in de tumoren, maar wel in de lever, de milt, en erger: ook in de hersenen. Het was ook potentieel gevaarlijk, omdat in Amerika al studies gepland stonden en de patiënten risico zouden lopen op hersenaandoeningen." De patiënt in kwestie heeft er geen gevolgen van ondervonden, zegt Van Dongen, doordat de dosering laag was, maar de gevolgen voor het bedrijf waren gigantisch. "Het hele programma is toen gestopt op één patiënt."

Er zal in de directiekamer van het bedrijf wel gevloekt zijn toen uw rapport binnenkwam? "Dan leggen wij uit: als we dit niet hadden gevonden, waren jullie doorgegaan en waren er mogelijk slachtoffers gevallen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden