Plus

In dit atelier waart de geest van André Volten nog rond

In André Voltens voormalige atelier in Amsterdam-Noord waart zijn geest nog rond. Hier woonde en werkte een van de belangrijkste naoorlogse beeldhouwers van Nederland.

André Volten was in 1950 waarschijnlijk de eerste kraker van Amsterdam. Zijn illegale bezetting van het poortgebouw van Asterdorp in Noord behoort ook tot de langste in de kraakgeschiedenis. Hij en zijn vrouw Sophie bleven er wonen en werken tot Voltens dood in 2002.

Het markante gebouwtje, dat werd neergezet als onderdeel van een heropvoedingswijk voor asociale Amsterdammers en in de Tweede Wereldoorlog dienstdeed als doorvoerkamp voor Joden, heeft anno 2018 een nieuwe bestemming. Het heet tegenwoordig voluit Villa Volten - Atelier voor kunst in de openbare ruimte. Het is een levend monument voor een van de grootste naoorlogse beeldhouwers van Nederland.

Laslessen op NDSM-werf
Volten was opgeleid als schilder maar raakte al snel geïnteresseerd in beeldhouwen. Om te leren lassen, ging hij werken op de scheepswerf van NDSM. Terwijl collega's nog werkten in marmer of hout legde hij zich toe op roestvrij staal, messing en cortenstaal. Niet alleen in zijn materiaalkeuze was Volten een pionier. Ook met zijn abstracte beeldtaal was hij zijn tijd vooruit. Tot in de jaren negentig produceerde hij monumentale werken voor de openbare ruimte. Alleen al in Amsterdam staan er 21, waarvan de half verzonken cirkel bij de Stopera waarschijnlijk de bekendste is.

Voor ieder project maakte Volten modellen. Ze vormen het hoofdbestanddeel van zijn 682 objecten tellende nalatenschap, waarvan een deel te zien is in zijn voormalige atelier. Wie regelmatig met open ogen door de stad fietst herkent zo de miniatuurversie van de 'Knakenpaal' op het Frederiksplein of de elegant geknikte pilaren van de Minervalaan. Ook van 'de knoop', die half op de oever van Noord staat en half in het IJ - goed zichtbaar vanaf de pont naar NDSM - zijn meerdere studies te zien.

Volten in 2002. Beeld anp

H-balk als oervorm
De bovenverdieping is nog in exact dezelfde toestand als tijdens Voltens leven. Zelfs de vergeelde verf op het plafond is origineel. Het is een spartaans ingerichte ruimte, die ruikt naar oud hout en metaal. Rekken vol verouderde maar perfect onderhouden beitels, zagen en hamers zijn getuigen van Voltens nooit aflatende werklust. De enige luxe bestaat uit een ligbank in de hoek. Zelfs de eettafel oogt industrieel: een dertig centimeter dik houten blad op een hydraulische poot. De krukjes eromheen zijn gemaakt van H-balken afkomstig uit de bouw, die Volten in de jaren vijftig gebruikte om zijn eerste sculpturen te maken.

Op de benedenverdieping had Volten zijn werkplaatsen en stond het mudvol materialen en half afgemaakte creaties. Na zijn dood is deze etage verbouwd en zijn de voor Asterdorp typerende rood en antracietkleurige stenen weer blootgelegd. In de prettig open ruimte staat nu een bescheiden tentoonstelling van Voltens werk. Onder de loopkat waarmee de beeldhouwer zware sculpturen naar binnen en buiten takelde, is een lange H-balk geplaatst.

De oervorm uit Voltens oeuvre doet dienst als sokkel voor een serie schitterend gerestaureerde messing beelden die staan te blinken in de februarizon. Opengewerkte vierkanten, kubussen met gaten of sleuven, in elkaar grijpende balken - eenvoudig ogende vormen waar een enorme zeggingskracht in is samengebald.

Anders dan veel abstract werk uit de jaren zestig en zeventig dat nu gedateerd aandoet, zijn ze tijdloos. Ze stralen een anti-romantische machine-esthetiek uit die nergens zo op z'n plek is als hier in Noord.

Maar Voltens beelden werken eigenlijk overal. Dat was ook het streven van de Liga Nieuwe Beelden, het kunstenaarscollectief waarvan hij een van de oprichters was. De idealisten wilden kunst integreren in het dagelijks leven.

In een gefilmd interview vertelt Volten hoe publieke kunst moet voldoen aan 'de wetten van de straat': het verkeer mag er geen hinder van ondervinden, passanten moeten zich niet ergeren, maar het moet wel iets te vertellen hebben. Aan de hand van maquettes is te zien hoeveel probeersels er aan die balanceeract voorafgingen.

Beeldentuin
Het grote waterwerk dat Volten in de vroege jaren negentig ontwierp voor het Mercatorplein ligt nu in het grasveld naast het atelier. Het is de bedoeling dat deze groenstrook uitgroeit tot beeldentuin, een rustpunt in wat nu nog industrieterrein is maar binnen afzienbare tijd transformeert tot woonwijk. Hier moeten meerdere Voltens terechtkomen, maar ook werk van hedendaagse beeldhouwers.

Wellicht worden die nieuwe werken gemaakt terwijl ze verblijven in het oude atelier van de meester. De bovenverdieping wordt namelijk ingericht als artist residency. Zo blijft dit bijzondere stukje Amsterdams erfgoed behouden en krijgt Voltens geest, hier nog volop aanwezig, nieuw leven ingeblazen.

Eindeloos schaakspel naar een compositie
Het tentoonstellingsaanbod van Beelden aan Zee is doorgaans figuratief en draait om het mensbeeld. Daar past Volten niet echt bij. Maar toen Stichting André Volten een plek zocht om de nalatenschap van de beeldhouwer eens uitgebreid te tonen, hapte het Scheveningse museum meteen toe.

Op een lange rij tafels staan studies uitgestald van gerealiseerde en nooit uitgevoerde beelden. In de ruimte staan grotere sculpturen, zoals een vroege compositie met H-balken en een uiterst curieuze driepoot die lijkt op een zonnewijzer. Twintig sokkels met acht vormen in telkens verschillende constellaties geven inzicht in het eindeloze schaakspel dat voor Volten aan een ruimtelijke compositie voorafging.

Topstuk is een tafel met half en driekwart in het blad verzonken bollen (foto), een vorm die Volten pas in de jaren zestig ging gebruiken. Mis vooral niet twee panelen in de gang met grafische zwart-witpatronen. Hij vertelde het niemand, maar stiekem bleef de beeldhouwer zijn leven lang schilderen.


André Volten - Utopia. T/m 27 mei in Museum Beelden aan Zee, Scheveningen. Catalogus €19,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden