PlusTentoonstelling

In de zeventiende eeuw beeldden kunstenaars zwarte mensen af zonder stereotypen

In de zeventiende eeuw werden zwarte mensen afgebeeld in de kunst, maar nog niet in de stereotypen die later zouden volgen, zo is te zien in Hier. Zwart in Rembrandts tijd in Het Rembrandthuis.

Koning Caspar van Hendrick Heerschop,  Beeld
Koning Caspar van Hendrick Heerschop,

Jammer genoeg hangt hét topstuk niet op de tentoonstelling Hier. Zwart in Rembrandts tijd. Dat is namelijk het schilderij Twee Afrikaanse mannen, dat Rembrandt in 1661 schilderde. Het werd ooit aan het Mauritshuis in Den Haag geschonken, met de bepaling dat het doek het pand nooit mocht verlaten.

Dus zijn de twee Afrikaanse mannen in Den Haag gebleven en zijn ze alleen gereproduceerd te zien op een van de wanden in de zaal waar de expositie begint. En zegt Epco Runia, hoofd ­collectie van Museum Het Rembrandthuis en een van de samenstellers van de tentoonstelling, tijdens een rondleiding: “Eigenlijk zou dit schilderij gewoon Twee Amsterdammers ­moeten heten.” Waarmee hij inhaakt op wat ­momenteel heel erg speelt in de kunst: de roep om meer inclusie en diversiteit.

Want er waren in het zeventiende-eeuwse ­Nederland zwarte mensen. En ze werden af­gebeeld op etsen, tekeningen en schilderijen. Opvallend, met de blik van nu bezien, is dat het geen stereotypen waren die vereeuwigd werden. Geen bijfiguren met een ondergeschikte rol; de stereotypen die later in de zeventiende eeuw, en ver daarna, het beeld van zwarte mensen zou bepalen.

Zeer diverse bevolking

De tentoonstelling, geïnitieerd door gast­conservatoren Stephanie Archangel en Elmer Kolfin, wil aan de hand van een aantal thema’s het verhaal van deze mensen laten zien in de ­periode 1630-1660. Er was toen in de omgeving van het Rembrandthuis een Afrikaanse gemeenschap van zo’n honderd mensen, de mannen veelal zeelui, de vrouwen bedienden.

“Er zijn in die periode heel veel zwarte mensen weergegeven in de Nederlandse kunst, en ook op divers manieren. Zoals Koning Caspar van Hendrick Heerschop en Tronie van een jongen met een tulband van Gerrit Dou bijvoorbeeld. Ze werden levensecht afgebeeld, op verschillende manieren, in verschillende rollen en, ook belangrijk, als individuen. Trots ook.”

Runia noemt daar een aantal verklaringen voor. De kunstenaars in die tijd, Rembrandt voorop, waren erg geïnteresseerd in het ‘werken naar het leven’. Ze wilden laten zien hoe de werkelijkheid eruit zag. “Die kunstenaars maken etsen, tekeningen en schilderijen van modellen waarin het ze echt gaat om de individualiteit van het model. Mensen, dus ook zwarte burgers, die ze vroegen om te mogen tekenen of schil­deren. Want die maakten deel uit van de zeer ­diverse bevolking van Amsterdam.”

Tronie van een jongen met een tulband van Gerrit Dou Beeld
Tronie van een jongen met een tulband van Gerrit Dou

En dan is er dus de beeldvorming. “Die was nog niet bepaald door de trans-Atlantische slavernij. Het is nog niet zo, wat later veel sterker is, dat als iemand een zwart mens ziet, hij ook onmiddellijk aan slaafgemaakten denkt. In begin van de zeventiende eeuw speelt dat niet.”

Gastconservator Archangel liet al weten zeer verheugd te zijn met de tentoonstelling. “Al jaren ben ik op zoek naar historische portretten van zwarte mensen zoals ik. Er moet toch meer zijn dan het stereotiepe beeld van bediende, tot slaaf gemaakte of karikatuur?”

Die zijn op de tentoonstelling te zien, al duurde de periode waarin nog niet gestigmatiseerd werd niet lang. Zo beschrijft Archangel in de ­catalogus hoe de beeldvorming van ‘het zwarte lichaam’ in die tijd door de opkomst van de slavenhandel steeds ongunstiger werd.

De hoofdrol, zoals op Twee Afrikaanse mannen, speelt de zwarte mens dan niet meer. Ook weten we de namen van de mannen niet, en eigenlijk van geen van de zwarte mensen die zijn afgebeeld. Er zijn namen bekend, maar die zijn (nog) niet te koppelen aan de werken. Behalve van de gezant van Soyo (een deel van Congo) Dom Miguel de Castro en zijn twee bedienden, die 1643 werden geportretteerd.

Tussenkop

Bepaald nog niet stereotiep is hoe Rembrandt op zijn ets Buste van een vrouw (1630) die vrouw afbeeldt. Runia: “Hij heeft nog niet in zijn vingers hoe hij de zwarte huid moet weergeven. Hier zien we iemand met de gezichtstrekken van een zwart iemand, maar de huid is nog wit.”

Rembrandt, Buste van een vrouw. Beeld
Rembrandt, Buste van een vrouw.

Wat de belangrijkste constatering zou kunnen zijn, als je door de zalen loopt, is dat de kunstenaars in die tijd gewoon naar andere mensen hebben gekeken en die hebben willen weer­geven zoals ze zijn. Levensecht.

Hier. Zwart in Rembrandts tijd, t/m 31 mei, Museum Rembrandt Huis, Jodenbreestraat 4

Musea bekennen kleur

Gisteren werd in Museum Het Rembrandthuis ook het platform Musea bekennen kleur ten doop gehouden. Twaalf musea, waaronder Het Rijksmuseum, het Stedelijk Museum, het Amsterdam Museum en Museum Het Rembrandthuis, gaan samenwerken op het gebied van vraagstukken rondom inclusie en diversiteit. “Musea Bekennen Kleur wordt een proces van kwetsbaar opstellen, zelfonderzoek, zelfreflectie, en kennis­uitwisseling, met als doel diversiteit en inclusie in het dna van musea te verankeren,” aldus Aspha Bijnaar, coördinator van Musea Bekennen Kleur. Het is de bedoeling dat meer musea zich bij dit initiatief aansluiten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden