Reportage

In de bajes zijn boeken populair, maar wat lezen gevangenen het liefst?

Ze hebben alle tijd en strijden tegen verveling, maar zijn niet per se lezers van nature. Wat lezen gedetineerden? We zochten en vonden het antwoord in de bibliotheek van de Bijlmerbajes.

Beeld Krista van der Niet

Het ligt niet meteen voor de hand, maar Machiavelli wordt in de Bijlmerbajes aardig gelezen. Komt door de in 1996 vermoorde gangstarapper Tupac Shakur, die de jaren voor zijn dood met de filosoof dweepte en zich Makaveli was gaan noemen. 2Pac had de wijsgeer ontdekt toen hij in 1995 in de gevangenis zat en Il Principe las - het standaardwerk dat Machiavelli in de zestiende eeuw had geschreven nadat... hij in de gevangenis had gezeten.

Het is één van die weetjes waarin bibliothecarissen Ineke en Henri van de Penitentiaire Inrichting Overamstel, oftewel de Bijlmerbajes, grossieren.

Lezen in de lik
De bibliotheek op de begane grond van de Bijlmerbajes spreekt tot de verbeelding. Als klopt dat 'je bent wat je leest', kunnen ze ons hier een klein inkijkje gunnen in de psyche van de populatie in de gevangenis - excuus: het Huis van Bewaring, waar gedetineerden hun rechtszaak en vonnis afwachten alvorens ze naar elders worden overgeplaatst.

Tot drie jaar geleden had elk van de zes torens van de bajes een eigen bibliotheekje, nu is er één centrale. Die mag vanwege bezuinigingen al vijf jaar niets anders meer aanschaffen dan de verplichte wetboeken, maar is nog altijd zeer rijk gesorteerd in vrijwel alle genres en in heel veel talen; Hebreeuws, Mandarijn, Azerbeidzjaans, Zweeds, Roemeens, Russisch en Tsjechisch - om maar eens wat te noemen.

Wat lezen de gedetineerden, die zo veel tijd hebben stuk te slaan, afleiding goed kunnen gebruiken en elke dag strijden tegen de verveling - maar die van nature niet per se fanatieke lezers zijn?

Ver-re-weg het populairst is 396.6, zegt bibliothecaresse Ineke. Eh, 396.6? De 'sisocode' voor waargebeurde misdaad - of, modieuzer, true crime. (Siso staat voor Schema voor de Indeling van de Systematische catalogus in Openbare bibliotheken.)

Liefst waargebeurd
Waargebeurde misdaad. Boeken dus waarin je - bij wijze van spreken, maar soms letterlijk - je buurman, je kennissen of jezelf kunt vinden. Er wordt druk gezocht, weet uw verslaggever. Leesvoer over 'de poldermaffia' is populair (Klaas Bruinsma, Cor van Hout, Willem Holleeder, Dino Soerel en consorten), maar ook naar de recent verschenen titels over de nieuwe generatie Amsterdamse criminelen en hun onderwereldvete is veel vraag.

Via kickbokser Badr Hari, die zich op het snijvlak van de genres bevindt, komen we op een tweede populaire categorie: die van sporthelden, met name uit de vechtsportwereld of de voetballerij (Zlatan, Kieft, maar ook de meer algemene boeken over voetballen of vechten).

In de sectie fictie is een breed scala aan romans en thrillers gewild: John Grisham, Dan Brown, David Baldacci, Mario Puzo (auteur van klassieker The Godfather). De bibliothecarissen loodsen gedetineerden ook wel naar Scandinavische auteurs. Met name dertigers en veertigers nemen een Baantjer mee naar hun cel.

In principe mag een gedetineerde lezen wat hij wil, hij hoeft er ook niets voor te betalen. Bibliothecaresse Ineke: 'Scheikundeboeken waarin tot in detail staat uitgelegd hoe je van schoonmaakmiddel een bom kunt maken, zijn misschien niet zo geschikt, en boeken over wapens moeten we hier wellicht niet in huis hebben, maar verder zijn er geen taboes.'

Lonely Planet
Fictie in bredere zin is ook volop voorhanden. De heilige boeken zijn er in verscheidene talen. Voor de islam is de meeste aandacht, maar de bibliotheek heeft ook een ruim en veel geraadpleegd assortiment aan werken uit of over veelkleurige religies van over de hele wereld. Min of meer haaks daarop staat een breed aanbod aan boeken over wetenschap en techniek. Wie droomt van een (legaal) eigen bedrijf, kan boeken meenemen over economie, management, boekhouden, belastingen et cetera.

De hogere literatuur is ruim aanwezig, maar minder in trek. Geregeld is er vraag naar 'iets met relaties' of 'een beetje pikant' en dan gaat zo'n gevangene na een tijdje met Kluun, Ronald Giphart of, incidenteel, Peter Buwalda de deur uit. Soms herinnert een klant zich een wereldklassieker of een grote vaderlandse schrijver van, pakweg, de middelbare school. Romans van Surinaamse of Marokkaanse schrijvers doen het ook goed.

Een opmerkelijk genre staat prominent in een kast tegen een achterwand: de reisgidsen van Lonely Planet. Het voelt wat wrang in deze ambiance, maar ze worden uitgeleend. Dromen is in de gevangenis een belangrijke bezigheid en wegdromen bij een ver oord is misschien wel zo aantrekkelijk. Zoals je van exotische landen kunt dromen, kun je dat ook van onbereikbare levens.

Al dan niet geromantiseerde waargebeurde verhalen zijn geliefd, vooral levensverhalen. (Auto)biografieën doen het uitstekend, of die nou van Nelson Mandela, Malcolm X, Martin Luther King of Che Guevara zijn, of van iemand als André Hazes of Bob Marley. We beschouwen het als een vraag naar rolmodellen van welk karakter ook, of figuren met wie de lezer zich in meer of mindere mate zou willen identificeren.

Pratkische boeken
Er zijn echte bajesklassiekers. Zoals Het Bajesboek, hét handboek voor de gedetineerde vol praktische informatie en welkome weetjes. Vanwege de grote vraag mag een gedetineerde deze gevangenenbijbel voor maximaal drie weken lenen.

En De 48 wetten van de macht van Robert Greene, met bijna vijftig levenslessen die de kortste weg naar invloed en rijkdom zouden wijzen ('Vertrouw niet te veel op je vrienden, leer je vijanden gebruiken'; 'Laat anderen het werk doen en strijk zelf de eer op').

Vuile jatten, schone handen van André de Rooij is een anekdotische en autobiografische verhandeling van 'een geraffineerde inbreker en oplichter'. Op het omslag prijkt een koevoet.

Wat minder misdaadverheerlijkend: Het kruis in de asfaltjungle van David Wilkerson (in de woorden van de bibliothecarissen 'een christelijk boek over een bekeerde boef').

Rooie oortjes
De fanatiekere lezers huizen vooral in de torens waar, zeg, doorsnee gevangenen worden ondergebracht. In de toren waar tegenwoordig in twee paviljoens jonge mannen uit de Top 600 van gewelddadige jeugdige criminelen zitten, is het niveau over het algemeen lager. Waargebeurde misdaad en Badr Hari doen het ook daar goed, soms een jeugdroman van Carry Slee, maar vooral veel stripboeken.

Laatstgenoemd genre is overigens in de hele gevangenis terug te vinden. Donald Duck natuurlijk, maar ook de klassieker Rooie Oortjes, waarin schaars geklede en blote vrouwen hun avonturen beleven, met aan het eind steeds 'een kwinkslag', zoals dat heette in de tijd dat de boekjes ook buiten veel werden gelezen. We merken hierbij op dat gevangenen geen toegang hebben tot het internet en dat zelfs strips als Rooie Oortjes al tot het pikantere aanbod behoren.

De bemanning van de Bijlmerbajesbieb schat dat 'de helft en meer' van de gedetineerden boeken leest. 'Hier wordt door hen heel wat meer gelezen dan buiten.'

De bibliotheek is ook een plek om even te hangen. Omdat gedetineerden in groepjes gehaald en gebracht worden door de bewaarders, moeten ze sowieso minstens drie kwartier wachten tot ze weer weg kunnen - anders wordt het een duiventil. Los van die regel vinden veel gevangenen het plezierig even de krant te lezen (de Metro is er altijd, Het Parool neemt Ineke geregeld zelf mee van huis). Schaken, dammen, vier-op-een-rij: het kan.

Einde bibliotheek
Overigens sterft met de Bijlmerbajes volgend jaar waarschijnlijk ook de bajesbibliotheek.

Met de sluiting van de bajes en het openen van de nieuwe megagevangenis in Zaanstad (op zijn vroegst ergens medio 2016), valt mogelijk ook het doek voor het papieren boek en de fysieke bibliotheek. Het is een stuk moderner met e-readers te werken, waar boeken digitaal kunnen worden ingeladen.

Henri en Ineke vinden het zonde. 'Natuurlijk gaat er niets boven een fysiek boek, dat je lekker in je handen kunt houden.'

De populairste genres en boeken

Non-fictie
● Waargebeurde misdaad
● Boeken over sport(ers)
● Wetenschap en techniek
● (Auto)biografieën
● Religie
● Psychologie
● Economie

Fictie
● Thrillers (Grisham, Brown, Baldacci)
● Eenvoudige romans (Giphart, Kluun)
● Jeugdromans zoals van Carry Slee
● Donald Duck
● Rooie Oortjes

Bajesklassiekers
● Het Bajesboek
● Boeken van of over Machiavelli
● De 48 wetten van de macht
● Vuile jatten, schone handen
● Het kruis in de asfaltjungle
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden