'Ik heb gegokt en verloren'

'Ik ben onophoudelijk bezig mezelf te beschouwen.' Foto Jan van Breda

60 minuten: Femke Halsema
Elke maand ontvangt interviewer Frénk van der Linden in het Parooltheater, naar beproefd televisierecept, een verrassingsgast. Een kennismaking in zestig minuten.

Ze is de beste debater in de Tweede Kamer, maar heeft als fractieleider van GroenLinks louter verkiezingsnederlagen geleden. De twijfel en gekmakende zelfanalyses van Femke Halsema. ' Het leven mag mij overvallen.'

' Ik ben een eitje voor je. '' Fonkelende blik, onpeilbaar.
Stift haar lippen - ''Mijn ijdelheid wint altijd'' - steekt een sigaret op en instrueert de fotograaf zijn camera nog vijf minuten ongebruikt te laten. ''Ik ben nu eenmaal een rolmodel. '' Blaast de laatste rook uit: ''Nou, kom maar op.''

Je hebt een goed stel hersens...

''Ze zeggen het.''

...verkeert in goede gezondheid...

Klopt op tafel.

...maar je rookt.

''Mijn god, wil ik die sigaret buiten het interview houden, gaat de eerste vraag daarover. Daar kon ik vergif op innemen. Maar oké, je hebt gelijk. Je hebt kinderen, had je er trouwens bij kunnen zeggen. Ik ben bezig te stoppen.''

Hoe lang al?

''Jaren. Ik fietste hiernaartoe, kortademig, en ik had er echt tabak van. Maar ja, je hebt het druk en je zit als politicus vaak in de stress, dan is het een makkelijke vlucht. Maar hou hier alsjeblieft over op, anders krijg ik wagonladingen brieven.''

Wanneer heb je voor het laatst geprobeerd te stoppen?

''In de zomer, tijdens mijn vakantie, in Marokko. Ik had het bijna voor elkaar, zat op nog maar één sigaret per dag. Toen ik hier terugkwam, brak gelijk de hel los over Duyvendak. Het excuus om te roken heb ik altijd heel snel paraat.''

Er is vaak een diepere verklaring voor een verslaving. Wat is die in jouw geval?

''Luister, ik vind dit een héél vervelend onderwerp. Ik beschouw het als privé, dit gaat je geen biet aan.''

GroenLinks draag een verantwoorde, gezonde levensstijl uit. Dan is het toch een relevante vraag hoe geloofwaardig je bent als je daar zelf niet naar handelt?

''Ik ben me ervan bewust dat ik andermans gezondheid niet mag schaden. Dus rook ik thuis niet. En dus heb ik ook uit volle overtuiging vóór het rookverbod in de horeca gestemd. Als het gaat om de vraag wat ik m'n eigen gezondheid aandoe, hoef ik geen politieke verantwoording af te leggen. Dat weiger ik dan ook.''

Je geldt in Den Haag als oninterviewbaar. Journalisten onderling: van Femke krijg je altijd een leuk artikel mee naar huis, maar zíj regisseert het gesprek, zíj is de baas.


''Je maakt m'n dag! Het klopt. Het zou wel raar zijn als de interviewer de baas was, zeg. Toen ik een dag of wat fractievoorzitter was, zei ik op de radio dat ik het een paar jaar zou doen en niet wist of ik de volgende verkiezingen wel zou meemaken. Stom. Dat werd groot nieuws, omdat ik op die manier eigenlijk al na drie dagen in functie m'n vertrek aankondigde. Daar heb ik van geleerd. In mijn politieke handelen ben ik heel beredenerend.''

Waarom wil Femke Halsema voortdurend in control zijn? Zó graag dat de momenten dat iets anders haar de baas is - bijvoorbeeld nicotine - verborgen moet blijven?

''Thuis kan ik de chaos toelaten. Kom maar eens naar ons huishouden kijken. Er zijn geen schema's, er is geen orde. Komt bij dat ik graag in cafés hang en van oudsher degene ben die daar het licht uitdoet. Maar dat is allemaal geen antwoord op je vraag. Het is waar: ik wens niet te worden geleid, zeker niet door journalisten.''

Waar gaat jouw leven over?

''Ik heb geen levensdoel. Dat zou ik onplezierig onvrij vinden. Ik moet denken aan de biografie van V.S. Naipaul: The world is what it is. Mijn motto zou een variant daarop kunnen zijn: het leven is wat het is. Het mag mij overvallen, me in richtingen slepen die ik niet van tevoren heb bedacht. Ik ben doelloos, haha, en juist dat maakt me weerbaar.''

Illustreer eens?

''Dat vind ik lastig. Ik geloof bijvoorbeeld niet dat ellende de bedoeling is, of mensen verrijkt. Ik denk dat het leven mensen ook gewoon beschadigt. Weerbaarheid zit erin dat je door problemen heen komt, dat je doorleeft, dat je de tegenslag verwerkt. Neem de dilemma's rond Tara Singh Varma. Als je zo'n politieke affaire op je dak krijgt, denk je in eerste instantie: o nee, dit is het einde van de partij, inclusief mijzelf. Maar de storm gaat liggen. Je leert ook dat je snel moet handelen. In het geval van Tara hebben we twee weken gewacht met reageren. Verkeerd. Mijn Twents is niet zo goed meer, maar als iets je beangstigt, moet je denken: kop d'r veur en dan d'r deur. Niet wegvluchten! Ik denk dat we het beter hebben gedaan in de zaak-Duyvendak. Toch hebben we een dag te lang gewacht met onze eerste persverklaring. Wij hoopten dat de rel zich zou beperken tot de klassiek-rechtse media: Telegraaf, Elsevier, GeenStijl. Het leek ons niet verstandig de rest van de pers te alarmeren met onze eigen reactie. Maar het werd wel een algemene kwestie, dat hadden we de eerste dag al moeten erkennen.''

Neem je jezelf iets kwalijk?

''Ja, dat ik in het geval van Tara Singh Varma geen gehoor heb gegeven aan mijn eigen twijfels over haar ziekteverhaal. Ik vond dat ik onvoldoende bewijs had. Maar ik vond die twijfel ook onethisch, want iemand die ziek is, steun je nu eenmaal voluit. Daar gaan we weer: ik ben misschien te analytisch. Ik heb zelfs de neiging mijn schuldgevoel daarover kapot te analyseren.''

Lijkt me lastig.

''Dat klopt. Ik ben onophoudelijk bezig mezelf te beschouwen en beoordelen.''Schatert: ''Niet in de laatste plaats tijdens dit interview.''

Waarmee heeft het leven jou buiten de politiek overvallen, en wat bracht het je?

''Mijn dochter kwam ongezond ter wereld. Na haar geboorte was ze ziek. Het was onduidelijk wat ze mankeerde. Na een week zei een arts dat er een onderzoek moest plaatsvinden naar taaislijmziekte. Nou, dan ben je als moeder in alle staten. Kinderen die dat hebben, worden niet oud en gaan een vreselijk lijden tegemoet. Totale paniek, kan ik je vertellen. Gelukkig bleek het loos alarm te zijn. Wanhoop en verdriet slijten naarmate je kind herstelt, maar of je door dat proces nou persoonlijke groei beleeft... Mij lijkt het een al te zweverige notie. Als er morgen iets met die tweeling zou gebeuren, ben ik net zo ongewapend. Dan hakt het er even stevig in.''

Dat analyseren van je blijkt meestal relativeren. Het lijkt alsof je een hekel hebt aan grote woorden.

''Vooral in de politiek. Gerechtigheid wáááh. Heilige opdracht wáááh. Als je op het Binnenhof geloofwaardig wilt zijn, gaat het niet om etiketten plakken, maar om handelen: consequent zijn, uithoudingsvermogen tonen, bereid zijn je rug recht te houden. Wouter Bos kan zichzelf duizend keer moedig noemen, maar dat heeft geen betekenis totdat je het toont, zoals op dit moment.''

Ziet de kiezer het ook zo? Ik bedoel: hoeveel verkiezingsnederlagen heb je met deze houding geleden?

''Pfff, veel. Landelijk twee; daarnaast nog een stuk of wat provinciaal en gemeentelijk.''

Overdrijf ik als ik zeg dat je niet één keer hebt gewonnen?


''Helaas niet. Ik ben een lopend politiek wonder. Niemand heeft zo vaak verloren, niemand is tegelijkertijd nog zo alive and kicking. Wacht even, hebben we niet een keer een zetel gewonnen bij de Europese verkiezingen? Ik weet het niet zeker. God zeg, je zit me wel de put in te praten.''

Feit is dat jouw Geen-woorden-maar-dadenattitude de kiezers niet overtuigt.

''Hoho, de verkiezingen zijn geen persoonlijke afrekening met mij als lijsttrekker! Ik voel me daar absoluut niet door beschadigd.''

Jouw naam staat toch op de affiches?

''Zeker, maar het beperkte verlies van GroenLinks komt met name door veranderingen in de tijd. Ik ben eind 2002, een half jaar na de moord op Fortuyn, aangetreden. GroenLinks is toen hoe onterecht ook symbool geworden voor het door kiezers verafschuwde establishment. ' De kogel kwam van links' ¿ dat verhaal.''

Dat GroenLinks al jaren niet wint, heeft helemaal nul met jou te maken?

''Natuurlijk ben ik zelf óók verantwoordelijk.''

Wat doe jij dan fout?

''Ik ben geen volkstribuun. Ik ben geen populistisch politicus.''

Dit zelfverwijt is in wezen een zelfcompliment.

Vlammend: ''Ik ga hier geen hekel aan mezelf etaleren. Door een verkiezingsnederlaag links of rechts denk ik echt niet: je bent een minderwaardig mens. Als je dat van me verlangt, moet ik je teleurstellen.''

Natuurlijk verlang ik dat niet. Wat ik verlang is een reëel antwoord op de vraag wat je eigen bijdrage is aan het mislukken van de missie van GroenLinks.

''Goed. Ik heb de afgelopen jaren welbewust electorale risico's genomen, bijvoorbeeld door het schrijven van een pamflet over de herziening van de verzorgingsstaat. Terwijl het overheersende sentiment bij de kiezers de zucht naar zekerheid was. Onder mijn leiding is GroenLinks geen partij die kiezers daarin tegemoet komt. Ik heb gegokt en verloren. Maar de belangrijkste reden voor het verlies van die zetel was de titanenstrijd tussen CDA en PvdA: wie zou de grootste worden?''

Zou kunnen meespelen dat je zo beheerst, zo intellectueel overkomt op mensen? Ze krijgen geregeld je eloquente verhaal te horen over het links-liberalisme, en veel minder vaak iets over persoonlijke zwakheden. Dan word je niet van vlees en bloed.

''Daar zit een dilemma. Wellicht zou het in mijn voordeel zijn als ik een groter deel van mijn privéleven zou prijsgeven, maar daar heb ik geen trek in. Wilders vent graag uit dat hij moest verhuizen van Kanaleneiland in Utrecht, omdat hij zich niet veilig voelde in die wijk. Weet je, ik woon in de Amsterdamse Transvaalwijk. Vroeger zat ik in West. Ik heb jarenlang een huis gehad in Lombok, Utrecht. Maar ik vind het goedkoop om ervaringen met mijn buurtbewoners te gebruiken voor politiek gewin.''

''Ik betwijfel trouwens of het mogelijk is om het beeld dat van je bestaat, bij te stellen. Ik word als kakkineus ervaren, omdat ik de r niet goed kan uitspreken. Moet ik werkelijk uitleggen dat dat niks te maken heeft met mijn afkomst? En maak ik ook maar enige kans als ik het zou proberen? Nee, nee, nee. Hetzelfde geldt voor het imago dat ik van de grachtengordel ben. Ik kom er zelden, maar het is nooit meer uit de wereld te helpen, en wat doet het er toe?''

Ik heb de laatste keer in elk geval op je gestemd.

Lacht. ''Wat een openbaring. Wees welkom.''

Maar ik ben vast niet de enige kiezer die zich tot op de dag van vandaag afvraagt, waarom GroenLinks, na het mislukken van de formatiebesprekingen tussen CDA, PvdA en SP, niet wilde onderhandelen over kabinetsdeelname.

''Ik heb met de rest van de partijtop voor die positie gekozen, omdat het CDA de ChristenUnie achter de hand kon houden, zolang de PvdA niet met de vuist op tafel sloeg. Doordat de PvdA tegenover Balkenende geen grens trok, hadden wij totaal geen onderhandelingspositie. Praten zou zinloos zijn geweest.''

Je had toch gewoon aan tafel kunnen gaan zitten om te zien hoe ver je zou komen? Het ging om niks minder dan een historische kans: een regering met minimaal evenveel progressieve ministers als christendemocratische. Dat je ervoor wegliep, begreep ik niet.

''Dit is een beslissing waarover ik achteraf heel, heel lang ben blijven nadenken. Voor mij was het zo klaar als een klontje, maar het is nog steeds lastig uit te leggen. Misschien had ik toch - al was het maar voor de symboliek - met Bos en Balkenende aan tafel moeten gaan zitten. Dan had ik de kiezers kunnen vertellen dat we het geprobeerd hadden, maar dat we écht kansloos waren. Nu heb ik het verloren in de beeldvorming, dat erken ik. Overigens is Marijnissen wel een dagje aan tafel gaan zitten, met 26 zetels maar liefst. Tevergeefs. Ik geloof niet dat hij er in de media beter vanaf is gekomen dan ik.''

Houdt Femke Halsema al met al van zichzelf?

Secondenlange stilte. ''Ik ben meer van mezelf gaan houden dan ik deed. Laat ik zeggen dat ik een vrij lang doorlopende adolescentie heb gehad compleet met de twijfels die daarbij horen. Ik ben als volwassene jaren onzeker gebleven: of je wel voldoet, hoe je eruit ziet...''

Jij? Je kijkt in de spiegel, je ziet die spetterende bruine ogen, die Claudia Schifferlippen, die bos shampooreclamekrullen en je denkt: grmpf, stelt niets voor?

''Ik had het er van de week nog met een vriendin over. Onze moeders zeiden vroeger allebei tegen ons: ''Hou op met dat gezeur over je lichaam, het wordt alleen maar minder naarmate je ouder wordt. '' Toch blijf je mopperen, en de tragiek wil dat je daar pas mee ophoudt tegen de tijd dat het inderdaad minder wordt.''

Ging het alleen om je uiterlijk?

''O nee, het betrof net zo goed de vraag of ik wel wat kon, wel wat waard was, en of er werkelijk van me gehouden werd. Als gemankeerde havoleerling heb ik me jaren en jaren afgevraagd of ik er wel wat van zou bakken. Daar kwam een stevige verlatingsangst bij. De echte breuk met dat weinig positieve zelfbeeld de echte breuk in mijn leven tout court is de komst van de kinderen geweest. Je wordt zelf gewoon een stuk minder belangrijk. Als moeder kun je het je niet permitteren om alsmaar over jezelf te lopen tutten. Je moet met die twee naar de speeltuin.''

Is moeder Halsema weleens in haar billen geknepen door premier Balkenende?

''Jij hebt die column van Peter Middendorp in De Pers óók gelezen. De minister-president zou een billenknijper zijn. Nou, met mijn hand op mijn hart: bij mij heeft hij dat nooit gedaan. Even serieus nu: als je iets dergelijks over iemand schrijft, moet je wel je bewijzen op orde hebben. Je komt hier ook niet mee weg door te verwijzen naar de vrijheid van de literator. Middendorp schaadt Balkenendes integriteit, en dat is over de grens.''

Opvallend dat je het voor Balkenende opneemt. Hij is je archetypische tegenstander.

''Af en toe ben ik knal- en knalhard, maar je moet fair blijven en oog houden voor elkaars kwetsbaarheid. Eimert van Middelkoop was net aangetreden als minister van Defensie en maakte een paar grote fouten. Zo liep hij vooruit op de vraag of er Nederlandse troepen in Afghanistan zouden blijven. Je kon zien dat hij aangeslagen was door de manier waarop de Tweede Kamer reageerde. Van Middelkoop schrok onder andere van mijn scherpe toon. Ik stuurde hem een briefje met een zin uit The Godfather: ' It's just business, my friend.' Gelukkig kon hij erom lachen. Kijk, in Den Haag heb je de neiging om elkaar de strot af te bijten, maar tegelijkertijd vergt het politieke verkeer gebaren van medemenselijkheid. Die is wat mij betreft niet nep.''

Wat is de moraal van dit verhaal? Waar sta je?

''Niks. Er zijn in mij allerlei bewegingen die alle kanten op schieten. Mensen zijn buitengewoon ingewikkelde wezens. Aan die complexiteit kan een interview nooit recht doen. En eerlijk gezegd heb ik zelf ook geen idee waar ik sta. Echt niet.''

Sigaretje?

Staat op, buigt voorover en gunt me op wufte toon nog twee woorden. ''Graag, eikel.''

(TEKST FRÉNK VAN DER LINDEN, FOTO'S JAN VAN BREDA)

Oorspronkelijke publicatiedatum: 25-10-2008

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden