Opinie

Ideologisch project Balkenende is voorlopig gestrand

Jan Peter Balkenende, partijleider en premier van vier kabinetten, heeft al te geruisloos afscheid genomen van het CDA en de nationale politiek. In ieder geval één van zijn kabinetten was uitermate succesvol, hoewel ook dat niet de volle periode uitzat. Balkenende zou voor die prestatie als een belangrijk premier in de boeken dienen te worden bijgeschreven.

Het Wetenschappelijk Instituut van het CDA heeft gelukkig wel een poging gedaan de betekenis van Balkenende voor het CDA en voor de nationale politiek te duiden. Verreweg het opvallendste stuk in die winteruitgave van Christen-democratische Verkenningen is het interview met oud-minister Ab Klink en econoom Lans Bovenberg. Anders dan Balkenende zelf – in het interview dat in dezelfde uitgave is opgenomen – bezitten zij de gave van zelfkritiek en openlijke twijfel.

Klink en Bovenberg behoorden tot de groep jonge christen-democraten die, samen met ook Balkenende, in de jaren negentig vorm trachtten te geven aan een nieuwe christen-democratische ideologie. Het waren de jaren van verbanning van het CDA uit het machtscentrum in de Nederlandse politiek. Het antwoord van de partij op de nieuwe, liberale tijdgeest was niet duidelijk.

In hun Schlemmerberaad, genoemd naar het Haagse etablissement van hun samenkomsten, formuleerden de jonge CDA’ers hun ideologie van de verantwoordelijke samenleving. Niet de verzorgingsstaat of de vrije markt, maar de maatschappelijke verbanden die mensen aangaan in werk, gezin, op scholen en in de kerk, dienden het primaat te krijgen. De taak van de overheid zou zich meer en meer kunnen concentreren op het faciliteren van die verbanden.

Vanaf 2002 konden de leden van dat beraad hun overtuiging in concrete politiek omzetten. En met succes –aanvankelijk. Het tweede kabinet-Balkenende wordt meestal onderschat, maar had een zware hervormingsagenda met een sterk ideologische ondertoon. Veel ideeën zijn in die paar jaar ook in concrete maatregelen omgezet.

Maar wat is nu de daadwerkelijke oogst? De verantwoordelijke samenleving is toch vooral tot uitdrukking gekomen in bezuinigingen op het overheidsoptreden. Vitale maatschappelijke organisaties, die steeds belangrijker worden in het vormgeven van het leven van individuen, zijn er onder Balkenende toch niet echt gekomen.

Ab Klink verwoordt dit kernachtig. „Het idee van vroeger, je kwam na je werk thuis, je hees je in je pak en vertrok naar de bestuursvergadering van (in zijn voorbeeld, LO) de psychiatrische inrichting. Vergeet het maar, die tijd komt niet terug.”

Het dilemma van Bovenberg en Klink komt hier mooi naar voren. De verantwoordelijke samenleving verwezenlijken, tegen de stroom in van een sociaal-culturele crisis, lijkt een onmogelijke opgave. „De cultuur is slechts beperkt maakbaar, zeker van boven naar onderen door de wetgever”, zegt Bovenberg.

Zo is het maar net.

De door Balkenende en zijn geestverwanten ontwikkelde ideologie kan een mooi theoretisch concept zijn, gebaseerd op een christen-democratische mensopvatting. Maar de samenleving is daarmee nog niet van zijn verslaving van de overheid af.

De sociaal-culturele crisis is dieper dan we voorzien hadden, stellen de twee. Zit hier de diepere oorzaak voor de uiteindelijke mislukking van Balkenende?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden