Plus Filmrecensie

I Am Not a Witch is satire over een heksenkamp

Heksenjacht, dat is toch iets uit de middeleeuwen? Niet dus, zo blijkt uit de droogkomische, maar schurende satire I Am Not a Witch.

Scène uit I Am Not a Witch. Op het platteland van sommige Afrikaanse landen worden vrouwen nog altijd beschuldigd van hekserij

In de periode tussen 1450 en 1720 zijn in het Westen naar schatting tussen de dertig- en zestigduizend mensen vermoord na beschuldiging van hekserij. Zij stierven een gruwelijke dood door marteling of op de brandstapel; 80 procent van hen was vrouw.

Wie weinig woog was verdacht, maar psychische verwardheid was ook een teken van hekserij. Vooral ouderen liepen kans te worden ­beschuldigd. Dat er in chaotische tijden meer heksen werden gesignaleerd dan in rustige perioden is veelzeggend: heksen waren de verklaring voor rampspoed. Zij waren zondebokken.

Dat beschuldigingen van hekserij voortkomen uit de ­behoefte om ellende te verklaren, maakte het tot een universeel verschijnsel. Overal op de wereld zochten mensen in het verleden naar kwaadwillende, met magische krachten begiftigde lieden, die samenspanden met het kwaad - satan, boze geesten - om een individu of een gemeenschap in het verderf te storten.

De behoefte om schuldigen aan te wijzen voor ellende is van alle tijden, maar in onze tijd zoekt men het niet meer in hekserij. Althans, niet in de westerse wereld, maar in sommige Afrikaanse landen ligt dat anders.

Daar worden op het platteland vrouwen nog steeds beschuldigd van hekserij. Bijvoorbeeld als iemand ziek wordt door aids. Dat is volgens sommige plattelanders en lokale spirituele leiders geen seksueel overdraagbare ziekte, maar een gevolg van hekserij van jaloerse slechte vrouwen.

Het vaakst worden heksen aangetroffen in Ghana. Daar zijn zelfs zes heksenkampen, die ogen als kleine dorpjes. De meeste bewoners zijn oudere vrouwen, die door hun familie zijn aangeklaagd, omdat men van hen af wilde.

Of iemand een echte heks is, wordt vastgesteld door het slachten van een kip door een spirituele leider: als het dier sterft met de vleugels naar de grond gekeerd, is het bewijs geleverd.

Geen sociaal-realistisch drama
Tot zover de praktijk, waarover de in het Zambiaanse ­Lusaka geboren, maar vanaf haar achtste in Wales opgegroeide Rungano Nyoni, met I Am Not a Witch een sterk in Zambia spelend speelfilmdebuut heeft gemaakt.

Verrassend is dat de film van de 35-jarige regisseur geen sociaal-realistisch drama is, dat de ellende van de vrouwen breed uitmeet, maar een droogkomische groteske satire, die de absurditeit van de heksenkampen toont. Het maakt de tragiek ervan overigens niet minder voelbaar.

I Am Not a Witch

Regie Rungano Nyoni
Met Margaret Mulubwa, Henry B.J. Piri
Te zien in De Balie, Eye, Rialto

De film, die door Engeland is ingezonden voor de Oscar voor beste buitenlandse film, begint met beelden van een heksenkamp, waar toeristen zich vergapen aan vrouwen die aan linten vastzitten, zodat ze niet kunnen wegvliegen. Als ze vrij zouden zijn, zouden ze helemaal naar ­Engeland kunnen vliegen om er te gaan moorden, zegt een gids met een serieus gezicht tegen Britse toeristen.

Als elders in een dorp vreemde dingen gebeuren en er een meisje (Margaret Mulubwa) wordt gesignaleerd, van wie niemand weet waar ze vandaan komt, weten de dorpelingen al snel zeker dat zij een jonge heks is. Een politieagente belt een hogere ambtenaar, Mister Banda (Henry B.J. Phiri), in de stad, die de zaak enthousiast van haar overneemt.

Het slachten van een kip door een spirituele leider levert het bewijs: het meisje, dat negen jaar oud is en Shula heet, is een kinderheks. Ze wordt naar het heksenkamp gebracht, waar de oudere heksen zich haar lot aantrekken.

Schaamteloze vrouwenhaat
Oude heksen genoeg, maar een kinderheks is een spectaculair verschijnsel, zodat Mister Banda commerciële ­mogelijkheden voor zichzelf met haar ziet. Hij ontfermt zich zogenaamd over haar, maar zet haar in als orakel voor voorspellingen over regen en andere zaken. Ook brengt hij eieren onder de naam Shula op de markt.

Het trekt landelijke aandacht. Als Banda met Shula in een tv-talkshow belandt, legt dat scherp de tegenstelling bloot tussen zijn cynisme, het bijgelovige platteland en de ­moderne wereld. "Wat als ze gewoon een kind is?" vraagt de presentator aan Banda, die daarop geen antwoord heeft en stilvalt.

I Am Not a Witch is een satirische komedie, maar van de schurende soort. De woede van Nyoni, die ook het script schreef, is duidelijk voelbaar onder de absurdistische en groteske oppervlakte. In interviews noemt ze beschuldigingen van hekserij en heksenkampen voorbeelden van 'schaamteloze vrouwenhaat'.

Hoe desastreus die haat kan uitpakken, is aan het einde te zien. Dat de slotscène alsnog een glimpje hoop voor vrouwen in heksenkampen geeft, lijkt meer een wensdroom dan nabije werkelijkheid.

Heksenangst

In de angst voor heksen zien veel Afrikaanse filmmakers commerciële ­mogelijkheden. Vooral de Nigeriaanse filmindustrie (Nollywood) maakte en maakt films over heksen, die met hun toverkunsten mannen en soms hele gemeenschappen in het verderf storten.

De titels alleen al spreken boekdelen: Eyes of a Witch, The Greatest Witches of Africa, The Witches in My Village, Household Witches, School of Witches, The Powerful Witch enzovoorts.

Het probleem van deze films is dat ze niets doen om seksisme en het geloof in hekserij te bestrijden. Integendeel, ze versterken deze opvattingen. In sommige films komen ook kinderheksen voor, wat het bijgeloof versterkt dat deze ook werkelijk bestaan.

De gevolgen kunnen levensgevaarlijk zijn voor kinderen. Een NGO-medewerker in Nigeria, die in een opvanghuis werkt voor kinderen die beschuldigd zijn van hekserij, meent dat deze films niet de wortel zijn van heksenbeschuldigingen, maar deze wel legitimeren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden