PlusPS

Hoogleraar Catrin Finkenauer: 'Een relatie is werk dat je moet updaten'

Bestudering van liefdesrelaties bracht hoogleraar Catrin Finkenauer (52) naar Nederland. Ze vond er de liefde, ontdekte wat een huwelijk gelukkig maakt en onderzocht vechtscheidingen. Als kind maakte ze er één mee. 'Het verknalt vooral daarna zo veel voor je.'

Catrin FinkenauerBeeld Ivo van der Bent

'Ik heb geen roos tussen mijn tanden, ik hoop dat we elkaar kunnen vinden,' mailt professor Catrin Finkenauer een dag voor ons gesprek. De verwijzing naar zowel haar werk als onze blind date blijkt typerend voor haar te zijn. Een dag na het interview mailt ze nog: 'Ik schaam me dat ik zo veel over mezelf heb gepraat.'

Finkenauer, geboren Duitse, maar al twintig jaar Amsterdammer, houdt van de liefde. Van de liefde, en relaties, heeft ze haar onderzoeksobject gemaakt. Als een van de weinigen ter wereld volgde ze een paar honderd pasgetrouwde stellen in de eerste jaren van hun huwelijk. Zo ontdekte ze de essentiële voorwaarden voor een gelukkig huwelijk.

Waarom blijven mensen bij elkaar?
"Niet alleen omdat ze van elkaar houden. Er zijn drie redenen waarom mensen toch in een huwelijk blijven: ze zijn tevreden, ze vinden de investering die ze deden - een huis, kinderen, een bedrijf misschien, of tijd - te groot om op te geven of ze hebben geen alternatief voor de bevrediging van hun behoefte aan genegenheid, seks, waardering of onderhoud."

"Dat inzicht is bijvoorbeeld belangrijk geweest voor het begrijpen van slachtoffers van huiselijk geweld. Waarom bleven die vrouwen bij hun man terugkomen? Niet omdat ze gek zijn, maar omdat ze vaak geen alternatief hebben."

Hoe kwam u in Nederland terecht?
"Ik volgde een opleiding in Amerika als familietherapeut, omdat het mij fascineerde dat Amerikaanse familietherapeuten herkenden dat je het hele gezin moet behandelen, niet alleen het kind dat bijvoorbeeld hulp nodig heeft. Anders plaats je een kind weer in een disfunctionele context. Dat was nieuw in die tijd, in de jaren negentig. Later ging ik een onderzoeksuitwisseling doen met de VU en op de eerste dag van mijn bezoek ontmoette ik mijn huidige man."

Liefde op het eerste gezicht?
"We waren allebei 26, academici. We zagen elkaar, lachten naar elkaar, en dat was het. We zijn beiden een beetje verlegen dus het duurde nog een paar maanden, maar we zijn nu 27 jaar bij elkaar."

Haar man is Peter Kerkhof, hoogleraar sociale media aan de VU. Ze wonen in Buitenveldert, op een steenworp afstand van de universiteit, met hun twee dochters. Ze doen ook onderzoeken samen, bijvoorbeeld naar de invloed van internet en het kijken van porno op een relatie.

Wat bleek daaruit?
"Voor vrouwen was porno kijken een soort inspiratiebron, mannen keken als een soort compensatie; ze waren niet tevreden over de seks in hun relatie."

Dat is nogal een verschil. Ondertussen denken beiden waarschijnlijk dat ze om dezelfde reden kijken.
"We denken dat we weten hoe de ander denkt, maar we weten dat veel minder goed dan we denken. Een leuk voorbeeld is van een stelletje dat seks heeft. Zij nibbelt aan zijn oor, omdat zij wil dat hij dat ook bij haar doet. Hij doet dat niet omdat hij wil dat zij stopt. Maar ze praten niet met elkaar. Zo wordt het disfunctioneel."

"Mensen zijn echt slecht in het weten of iemand helemaal begrijpt wat je bedoelt. Doe maar eens de test: kijk naar een menu en voorspel wat je partner zal bestellen. Dat heb je bijna nooit goed. Je weet misschien wat je partner lekker vindt, maar je weet niet hoe hij of zij zich dat moment voelt, hoe het weer is, wat nog meer speelt. Je ben niet in staat zijn perspectief in te nemen. Ik vind dat razend interessant."

Toch zijn relaties en huwelijken onderwerpen die vaker in vrouwenbladen opduiken dan in wetenschappelijke publicaties.
"Onderzoek naar persoonlijke relaties was er in Europa nog nauwelijks toen ik ermee begon. In Amerika zijn interpersoonlijke relaties heel belangrijk. Mijn theorie daarover is dat omdat de mobiliteit in Amerika zo groot is, de relatiepartner meeverhuist en dat die partner automatisch belangrijk wordt voor steun, netwerken en carrière. In Europa, in Nederland helemaal, zijn de afstanden kleiner en blijven netwerken meer hetzelfde."

"Relatieonderzoek begon in Amerika met de vraag waarom mensen bij hun partner blijven. Met de vraag waarom mensen dat zichzelf aandoen: bij dezelfde persoon blijven. Niet iedereen houdt van elkaar zoals The Beatles dat bezingen. Relaties hebben goede en slechte dagen."

U heeft drie factoren voor een gelukkig huwelijk kunnen destilleren uit uw onderzoek naar pasgetrouwde stellen. Wat maakt of een relatie werkt?
"Vertrouwen, zelfbeheersing en waardering. Vertrouwen gaat over trouw zijn, maar vooral over vertrouwen hebben in de ander. Zelfbeheersing is het houden van beloften, geen geheimen verklappen, verleidingen weerstaan. Waardering gaat over dankbaarheid."

"Dankbaarheid is belangrijk voor een relatie. Het is een signaal dat een partner goed is voor je. Door dat signaal word je gemotiveerd om dat in stand te houden. Je werkt dan harder aan de relatie. Dat gaat echt over kleine dingen als: dankjewel zeggen omdat het vuilnis is buitengezet. Even aanraken tussendoor. Even zeggen: 'Wat fijn dat jij er bent'."

"Wat mensen vooral nodig hebben is begrip. Dat ik denk dat jij mij begrijpt. Of dat ook echt zo is, maakt niet eens zo veel uit. Zo lang ik denk dat jij mij begrijpt, gaat het goed. Als die drie gegevens goed zijn, en ze gelden voor beide partners, gaan ze niet meer uit elkaar."

Scheidingen komen steeds vaker voor, elk jaar scheiden de ouders van 70.000 thuiswonende kinderen.
"We verleren het om van relaties werk te maken. Hoe zit je moeilijke tijden uit? Hoe luister je naar elkaar zonder op de telefoon te kijken? Zelfs met kinderen denken partners: we vinden het niet zo leuk meer, dus we gaan uit elkaar. Dat gaat zo makkelijk. Kinderen leren vervolgens niet hoe ze moeten doorgaan als het niet meer leuk is. Scheiden 'runs in the family'."

"Als ouders niet de moeite nemen om goed uit te leggen waarom ze uit elkaar gaan, leren kinderen ook geen doorzettingsvermogen te krijgen en wordt scheiden bij wijze van spreken erfelijk."

De ChristenUnie pleit voor relatietherapie in het basispakket. Vindt u dat ook een goed idee?
"Nee. Therapie is niet het pasklare antwoord op alle problemen."

Is er een abc'tje voor het redden van een relatie?
"Je kunt wel adviezen geven, maar je kunt niet elke relatie werkbaar maken. Je kunt wel helpen door stellen een realitycheck te laten doen. Zeventig procent van de scheidingen wordt aangevraagd door de vrouw. Zij geven bijvoorbeeld als reden dat ze zich nooit goed hebben kunnen ontwikkelen. Ze roepen dingen als 'eigenlijk heb ik vier kinderen in plaats van drie thuis', maar als ze dan zijn gescheiden, worden ze nog ongelukkiger."

"Een realitycheck om te weten wat het betekent om alleenstaand te zijn tussen mensen die wel relaties hebben, zou goed zijn. Je verliest veel na een scheiding, ook je netwerk van vriendschappen die je om je huwelijk heen hebt opgebouwd."

Uit statistieken blijkt 'op elkaar uitgekeken zijn' de voornaamste reden om te scheiden. Gevolgd door vreemdgaan.
"Vreemdgaan is altijd een gevolg van iets anders. Het overspel is een signaal of symptoom. Op elkaar uitgekeken zijn betekent vooral dat je geen interesse meer toont in je partner. Toon echte interesse. Vraag regelmatig: wat zijn je dromen?"

Wanneer heeft u dat voor het laatst aan uw man gevraagd?
"Toevallig niet lang geleden. We praten veel met elkaar. Pillow talk is zo belangrijk omdat het gaat over het praten over delen van de dag waar je niet bij bent geweest. Mensen denken dat ze elkaar goed kennen als ze samen iets intiems - een bevalling, een wereldreis - hebben meegemaakt, maar dat zegt niets over hoe je bent op je werk. Daar moet je over blijven vertellen."

Sommige stellen in lange relaties klagen dat ze maatjes zijn geworden. Met vertrouwen, zelfbeheersing en waardering zit het wel goed, de passie is weg.
"Dan gaat het alleen maar over seks. Seks is leuk, maar niet het belangrijkste voor een lange relatie. Stel je hebt fantastische seks en die andere dingen niet, dan denk ik niet dat je een langdurige relatie kunt hebben. Als je al die dingen wel goed hebt geregeld, maar geen seks hebt, kun je een lange relatie hebben. Seks wordt vaak overschat. Mensen hebben een vertekend beeld van hoeveel seks anderen hebben."

U roemt zelfbeheersing als belangrijke deugd. Kun je ook te veel zelfbeheersing hebben?
"Die vraag krijg ik vaak. Zijn het niet heel nare mensen, zelfbeheerste mensen? We hebben nog niet gezien wat de nadelen zijn. Het gaat om het uitstellen van impulsen, niet het onderdrukken van alles. Mensen met zelfbeheersing stellen doelen en willen die bereiken. Doelen als het in stand houden van relaties. Ze zijn ook succesvoller in het leven."

Heeft u veel zelfbeheersing?
"Ik denk dat ik relatief hoog scoor. Al bij kinderen van drie kun je zien hoeveel zelfbeheersing ze hebben. Op hun dertigste hebben die kinderen met zelfbeheersing vaak een hogere opleiding, langere relaties en een beter salaris dan kinderen zonder zelfbeheersing."

"Ken je de marshmallowtest? Daarbij krijgen kleine kinderen te horen: of je krijgt nu één marshmallow, of je wacht en krijgt er straks twee. We onderzoeken nu hoe zelfbeheersing en opvoeding samenhangt met ontwikkeling van kinderen."

"Ouders die goed zijn in het beïnvloeden van zelfcontrole bij hun kinderen, hebben kinderen die bij hun ouders ook een betere opvoeding uitlokken. Ze maken het voor hun ouders makkelijker om een betere ouder te zijn. Simpele dingen als: even wachten tot ouders zijn uitgepraat, aan tafel zitten tot het avondeten op is, die helpen al enorm."

Hoe gaat opvoeden u af met twee puberdochters?
"Ik vind opvoeden moeilijk. Als ouder wil ik graag dat mijn dochters soms zeggen: dat heb je goed gedaan. Er zijn zo veel mythes over goed en slecht ouderschap. Je moet consequent zijn, maar ook spontaan. Geef je wel zakgeld of niet. Hoe geef je je kinderen het gevoel dat je van ze houdt, maar dat ze toch iets aan school moeten doen, omdat het teleurstellend is als ze een onvoldoende halen. Ouderschap kan voelen als een continu falen."

"Een goede vriendin zei: 'Rustige moeders hebben rustige kinderen', maar mijn kinderen huilden nogal vaak. Dat maakte me onzeker. Achteraf bleken het krampjes, maar ik dacht dat ik iets verkeerds deed. Ik werkte altijd fulltime, maar op school kreeg ik dan te horen dat ik geen luizenmoeder was of niet meeknutselde. Altijd werd de vrouw aangekeken en niet de man. Die onzekerheden heb ik altijd moeilijk gevonden aan moederschap."

"Waar ik ook bang voor ben is dat mijn kinderen familiebezoeken later zullen zien als een bezoeking. Daarom wil ik het nu goed doen, zodat dat nooit gebeurt."

Finkenauer wilde arts worden, maar werd uitgeloot. Verpleegster lukte ook niet in de werkloze jaren tachtig in West-Duitsland, maar als stewardess bij Lufthansa mocht ze wel aan de slag. "Een droombaan, echt fantastisch toen; je mocht nog dagen in New York blijven, in een royaal hotel." Tegelijkertijd studeerde ze psychologie.

Ze was al uit huis toen haar ouders uit elkaar gingen. Een echtscheiding die uitmondde in een vechtscheiding, nog voordat die term bestond. Het is niet de reden waarom ze onderzoek is gaan doen naar vechtscheidingen, maar de inzichten wierpen wel een nieuw licht op de vechtscheiding van haar ouders.

Wat voor invloed had de vechtscheiding op u?
"Die scheiding was wel heftig, maar ze verknallen vooral zo veel voor je daarna. Toen ze scheidden, wilde mijn vader nooit meer met mijn moeder praten. Mijn zus ging trouwen, voor haar een belangrijke dag, en mijn vader en moeder kwamen er samen naartoe. Zij hebben de hele bruiloft verpest. Toen ik promoveerde, kon maar een van beiden komen."

"Dat kwam allemaal terug toen ik onderzoek deed naar vechtscheidingen met Villa Pinedo, steunpunt voor kinderen van gescheiden ouders. Het zijn vooral die momenten erna die het leed voor kinderen groot maken. We weten daar ook niet voldoende van. Wat doet dat met kinderen?"

Wat maakt een echtscheiding een vechtscheiding?
"Er is geen goede definitie voor, daarom weten we ook niet echt of het aantal vechtscheidingen toeneemt. Juridisch gezien wordt gekeken naar of een scheiding een eenzijdig verzoek was. Vechtscheidingen in de praktijk komen erop neer dat twee mensen elkaar niet meer kunnen luchten en nare dingen doen. Daar komen juridische procedures bij kijken. Je hebt ook scheidingen waarbij alles oké lijkt, maar dat de één een relatie krijgt, of ook een kind en het dan ontspoort."

"Een spectaculaire vondst in ons onderzoek was dat we ontdekten wat een vechtscheiding op emotioneel vlak onderscheidt van een gewone scheiding. We zochten naar iets wat vechtscheidingen uniek maakt. Verachting was de gemene deler. Heftig hè? Als je dus een groep echtscheiders vraagt hoe ze over hun partner denken en ze zeggen: 'Ik veracht hem of haar', heb je een vechtscheider te pakken. Die boosheid, haat, walging en verachting hebben ze allemaal. We weten nog niet wat dat voor effect heeft op kinderen."

Waarom is relatieonderzoek belangrijk?
"Een recentelijk inzicht is dat relaties zoveel impact hebben op ons welzijn. People who need people, zong Barbra Streisand al. Zonder mensen om je heen ben je gedoemd. Je kunt geen lang en gelukkig leven hebben zonder relaties en sociale netwerken. In Amerika wordt het niet hebben van relaties - ook niet-romantische - al gekenmerkt als 'public health issue'. Er wordt gesproken over het aanleren van voldoende vaardigheden om relaties in stand te houden."

"We kunnen het nog, maar er zijn dingen die meer aandacht nodig hebben. Zoals smartphonegebruik. Elke keer als je een telefoon op tafel legt en je kijkt ernaar omdat je een appje krijgt, kan de ander zich afgewezen voelen."

"Relaties zijn werk. Je moet dingen updaten. We staan in de samenleving meer alleen. We moeten er vooral voor zorgen dat mensen niet vereenzamen. Simpele dingen helpen al. In Amsterdam vind ik het zo gek dat mensen elkaar niet gedag zeggen. In Utrecht stap je uit je auto en begroet altijd wel iemand je. Uit onderzoek blijkt dat alleen dat korte 'hallo' al veel kan uitmaken. Zodat je even beseft: ik word gezien."

Catrin Finkenauer
24 maart 1965, Stuttgart

1985-1990
Studie psychologie in Giessen, Duitsland, tegelijkertijd stewardess bij Lufthansa

1992-1998
Gepromoveerd in Leuven op 'geheimen'

1998-2001
Universitair docent kind en jeugdstudies Universiteit Utrecht

2006-2011
Onderzoek naar 200 pasgetrouwde stellen

2001-2011
Universitair hoofddocent sociale psychologie VU

2013-2016
Hoogleraar kindermishandeling en interpersoonlijke relaties VU

2016-nu
Hoogleraar jeugdstudies UU

Catrin Finkenauer is getrouwd met Peter Kerkhof, VU-hoog­leraar sociale media en communicatie. Ze hebben twee dochters (16 en 17) en wonen in Buitenveldert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden