Plus

Honderd jaar muziek op schellak en vinyl

De tentoonstelling The Jewish Jukebox toont de eerste grammofoons en vijfhonderd platenhoezen van allerlei muzikale genres van Joodse musici als Bob Dylan, Barbra Streisand, Amy Winehouse en The Ramones.

The Jewish Jukebox. Beeld .

Het is een feest der herkenning: de elpee 'Bridge over troubled water' van Simon and Garfunkel trekt het oog. "Die stond bij mijn ouders in de kast," zegt Mieke Ruijter (44). "Kijk, de Beastie Boys, die plaat had ik zelf. Ik heb inmiddels alles weggedaan. Ach, nee spijt heb ik er niet van. Maar ik vind het uit nostalgie wel leuk om te zien. De vormgeving is toch prachtig." Antje Rook (65) wijst naar de platen van Louis Davids en Lex Goudsmit die bij haar Joodse grootvader in de kast stonden. "Ach, ik herken ze meteen."

Aan de wand hangen vijfhonderd plantenhoezen van aloude Israëlische volksmuziek, synagogenmuziek, Jiddische theaterliedjes, musicalliedjes, klezmer, punk en popmuziek van Joodse zangers als Leonard Cohen, Bob Dylan, Barbra Streisand, Amy Winehouse, Neil Diamond en - voor de jongere generatie - rapper Drake en singer-songwriter Dotan.

Beeld Joods Cultureel Kwartier

De expositie The Jewish Jukebox is samengesteld door directeur Hanno Loewy van het Joods Museum Hohenems in Oostenrijk in samenwerking met het Joods Museum München en was al te zien in Londen, Warschau, Frankfurt en München.

Grammofoongeschiedenis
Het begint met de geschiedenis van de grammofoons. De van oorsprong Duits-Joodse, en naar Amerika geëmigreerde Emile Berliner, bedacht in 1887 de schijf met groeven en de grammofoon, wat leidde tot de komst van platenlabels, platenhoezen en verspreiding van het werk van artiesten en componisten. Honderd jaar waren schellak en vinyl de belangrijkste geluidsdragers. Platenlabel Columbia ging in 1901 over op grammofoonplaten van schellak en voerde enkele jaren later de snelheid van 78 toeren per minuut in.

Grafisch ontwerper Alex Steinweiss, art director bij Columbia, kwam met het idee om elke hoes vorm te geven. In 1940 ontwierp hij de eerste platenhoes voor de Joodse musical- en liedjesschrijvers Richard Rogers en Lorenz Hart. Acht jaar later ontstond de vinylplaat met een snelheid van 33 1/3 toeren per minuut en weer een jaar later kwam het singeltje - 45 toeren - op de markt dat in de jukebox kwam. Aan een grote tafel kunnen de bezoekers een selectie van liedjes uit de verschillende genres afspelen.

De Pools-Joodse Kamila Rakowska (24), die de expositie in Warschau net heeft gemist, luistert samen met haar Nederlandse vriend Lennard van Uffelen (22) naar The Barry Sisters. "Maar ik hou ook van Mish Mosh, Best Loved Jewish Songs en Leo Fuld." Lennard heeft veel elpees thuis. "Die hoezen zien er prachtig uit. Je bent toch gek als je die weg doet. Deze vind ik bijvoorbeeld prachtig: 'Johnny and Jones. Mijnheer Dinges weet niet wat swing is.' Geniale teksten. Het Jiddisch is uitgestorven, maar de platen laten iets zien van een wereld die niet meer bestaat."

In een van de vitrines liggen geluidsbrieven, een soort gesproken brieven, die Amerikaanse soldaten in de Tweede Wereldoorlog naar hun families stuurden. 'This voice letter was recorded at the USO Club' staat op de geluidsbrief die een soldaat naar de familie Anderson in Seattle stuurde.

Nederlands Joodse Muziek
Het Amsterdamse Joods Historisch Museum heeft Nederlands Joodse muziek toegevoegd, van onder andere Max Tailleur, Lex Goudsmit, Louis Davids, Bob Scholte en De zingende tramconductrice. Harry de Winter en Lenny Kuhr vertellen over hun favoriete muziek van respectievelijk Richard Tauber en Matti Caspi. Er liggen verder ook platen in de categorie 'educatief materiaal': How to be a Jewish mother, Das Tagebuch der Anne Frank, Pesach en The Hebrew Language.

In het café is een lounge waar de bezoekers op een iPad op 'Jew Tube' videoclips kunnen beluisteren, zoals 'If I were a rich man' gezongen door Topol. Bezoekster Joke de Bakker (70) luistert naar een clip van The Ramones. "Ik ging op mijn 25ste met vrienden naar hun concert in Paradiso. The Ramones hadden witte t-shirts aan met die leren jekkies erover. We zongen dan hard mee: Hé, ho, let's go." Jokes vriendin knikt: "Eigenlijk achterlijk, maar het was de sfeer, hè."

De tentoonstelling The Jewish Jukebox is te zien tot en met 7 januari 2018.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden