PlusOver 40 jaar

Hoe Zaandam versmelt: 'Amsterdam is eigenlijk gewoon Zaanstad-Zuid

Amsterdam en Zaandam groeien naar elkaar toe en voor sommige inwoners van 075 is dat gezamenlijke stedelijke gebied een feit: zij nemen een 020-nummer.

Nog heerst de speelse sfeer van een broedplaats op het Hembrugterrein, in afwachting van herontwikkelingBeeld Marc Driessen

Ooit was er een brug over het Noordzeekanaal: de Hembrug, een metalen spoorbrug die in 1983 werd afgebroken en vervangen door een tunnel. De naam bleef kleven aan de plek waar ooit mosterdgas en blauwzuurgas lagen opgeslagen, granaten werden gedraaid en mitrailleurs werden gefabriceerd: het Zaanse Hembrugterrein, dat tot na de Tweede Wereldoorlog het hart van de Nederlandse wapenindustrie vormde.

Het is ook de plek waar de overgrootvader van Merel Kan werkte, tot hij door het inademen van giftige stoffen voor zijn vijftigste overleed. "Het Hembrugterrein is een verschrikkelijke plek, een ongelooflijk smerige gifbelt," zegt Kan. "Maar: het is wel onze smerige plek. En niet een deel van Amsterdam."

De komende jaren wordt het Hembrugterrein namelijk getransformeerd tot 'metropolitaan gebied', waarbij vrij opzichtig wordt geflirt met Amsterdam. Zo zit er al een ondernemer die in plaats van een 075-nummer een 020-nummer heeft weten te regelen, vertelt Kan in het café van het hotel met de opgestapelde Zaanse huisjes.

Het hotel dat zichzelf ook al als stukje Amsterdam presenteert: het Inntel Amsterdam Zaandam. Kan: "Wat bij mij wrevel opwekt is als mensen iets pretenderen te zijn wat ze niet zijn. Wij zijn geen Amsterdam en ik wil Amsterdam niet worden."

Merel Kan is namelijk een Zaankanter, zoals inwoners van Zaanstad heten, vertelt ze in het hotel naast station Zaandam. Op de vragende blik volgt een beginnerscursus Zaanstreek. "Je hebt dus gemeente Zaanstad. En de enige stad binnen die gemeente is Zaandam. De rest van Zaanstad bestaat uit zeven onderliggende dorpen als Assendelft, Krommenie en Wormerveer. En dan heb je nog Oostzaan, dat pertinent niet bij Zaanstad wil horen. Maar hoe ze het wenden of keren: ze zijn wel onderdeel van die Zaanse streek."

Amsterdamse overloop
En dat is de streek waar ze van houdt. Waar haar familie al generaties woont. Waar ze met ieder dorp binnen de gemeente wel een band heeft. En dat is handig, als redacteur bij De Orkaan, een scherpe Zaanse nieuwssite die drijft op de inzet van een paar vrijwilligers. Iedere dag spendeert Kan wel een paar uur aan het bloggen over wat er in Zaanstad gebeurt.

Dat vindt ze belangrijk, want in de raadzaal van de stad loopt eigenlijk nooit meer een journalist rond die het gemeentebestuur scherp houdt. En dat is volgens haar nodig, met een gemeentebestuur dat 'de deur wijd open zet voor de overloop van problemen uit Amsterdam' als massatoerisme en woningnood.

Zaanser dan Kan krijg je ze dus niet. En op de manier waarop ze haar stad liefdevol afkraakt ("een gigantisch lelijke stad die steeds lelijker wordt") klinkt vooral een soort bewondering voor de geschiedenis van de streek.

"Ook hier geldt: het is wel mijn lelijke stad. Zaankanters hebben altijd graag met hun poten in de modder gestaan. Dat zie je als je over de Zaan vaart en de zware brokken industriële geschiedenis ziet. We waren ooit de voorraadkast van Europa. De hele Westzijde kon het ruiken als bij Verkade de hartige kaas-uicrackers werden gebakken."

240.000

De Amsterdamse regio heeft de komende tientallen jaren 240.000 nieuwe woningen nodig, waarbij Zaans grondgebied hard nodig is.

ZaanstadBeeld Jorris Verboon

Kan is bang dat die Zaanse identiteit verdwijnt. Dat alles net zo nep wordt als de voorzetgevels van Zaanse huisjes in het stationsgebied en het hotel. Want de ontwikkelingen in Zaanstad gaan snel. Neem het Hembrugterrein. Het Rijksvastgoedbedrijf is nu nog eigenaar, maar heeft het in de verkoop gezet. Binnenkort wordt bekend wie voor welk bedrag het gebied mag herontwikkelen tot woon-werkgebied.

Stadsgrenzen buiten beeld
Daarmee breidt de verstedelijking van Zaanstad uit richting het Noordzeekanaal, terwijl Amsterdam via de Noordelijke IJoevers richting Zaanstad groeit. De gemeentegrens ligt nu bij het zijkanaal-H, tussen de Noorder IJ-plas (Amsterdam) en de Achtersluispolder (Zaanstad).

Beide plekken worden de komende decennia getransformeerd, waarmee het geheel op den duur een grootstedelijk gebied wordt. In de ontwikkeling rond Haven-Stad trekken de beide gemeenten ook samen op, zonder op de stadsgrenzen te letten. De nieuwe cruiseterminal komt dan wel in de Amsterdamse Coenhaven, maar tot die keuze gemaakt werd was de Zaanse Achtersluispolder net zo goed een optie.

Wat is dan nog Zaanstad en wat is Amsterdam, daar maakt Kan zich zorgen over: "Ik ben dol op Amsterdam en iedereen mag zich hier vestigen, maar Zaanstad heeft een eigen identiteit en een eigen geschiedenis. Als we te hard gaan kwispelen naar Amsterdam, ben ik bang dat we de Zaanse identiteit verkwanselen."

En dat de eerste pioniers in het gebied waar het Zaanse verleden ligt, zoals horecazaak Lab 44, een 020-nummer aanvragen, vindt ze een ergerlijk symptoom. En niet alleen omdat het gewoon liegen is, doen alsof het Hembrugterrein in Amsterdam ligt. "Het is net alsof een stukje Zaanstad op dat moment al wordt weggegeven aan Amsterdam. Alsof alles nu al aan het verwateren is."

Duizend molens
In Lab 44 zet de Zaanse wethouder Dennis Straat (VVD, Ruimtelijke Ordening) zijn cappuccino neer. "Ik zal eerlijk zijn: ik heb bij de opening deze Zaanse ondernemer geroemd omdat hij een 020-nummer heeft aangevraagd."

Straat vertelt hoe hij zich geen enkele zorgen maakt over de toekomst van de Zaanse identiteit, die gevormd is door de geschiedenis als arbeidersgebied. Hij vertelt dat toen in Amsterdam nog ruzies over de gildes waren, de mensen hier gewoon aan het werk gingen.

"Uiteindelijk hebben hier duizend molens gestaan, die zijn getransformeerd naar fabrieken die er nog steeds deels staan. Het is echt een heel ander verhaal dan die middeleeuwse stad die rondom de Dam is ontstaan en in cirkels is uitgebreid. Ook een mooi verhaal, maar een ander verhaal. Die blijven naast elkaar bestaan."

Zaanse metrolijn
Toch groeien Zaanstad en Amsterdam fysiek wel naar elkaar toe. In de hele regio zijn 240.000 nieuwe woningen nodig, ook voor Zaankanters. De Zaanse Achtersluispolder zal waarschijnlijk zelfs eerder transformeren dan Amsterdam in Haven-Stad kan bouwen. De verbondenheid tussen de twee steden zal ook verder toenemen door de nieuwe, snellere verbindingen die er moeten komen.

Wethouder Straat vindt dat er rond 2040, als er in het hele grensgebied misschien wel 80.000 tot 90.000 woningen staan, een nieuwe metrolijn moet komen. En misschien zelfs een verbinding naar de andere zijde van het Noordzeekanaal. Dat het Hembrugterrein weer wordt ontsloten met een Hembrug.

Dat toeristen niet precies weten of ze in Amsterdam of Zaanstad zijn, daar kan hij zich niet zo druk over maken. "We kunnen daar heel spastisch over doen, maar dat is onze werkelijkheid. Wat maakt mij het nu uit als iemand uit Peking komt, hier de Zaanse Schans bezoekt en in het Inntel slaapt, of hij vindt dat hij in Amsterdam is of niet. In de tussentijd maakt hij wel gebruik van onze voorzieningen."

020-nummer
Vervelender vindt hij het als Zaanstad in Amsterdam wordt gezien als achtste stadsdeel. "Ik grap ook weleens dat Amsterdam eigenlijk gewoon Zaanstad-Zuid is, maar het moet wel bij grappen blijven. We moeten het samen doen. De hele metropool is aan het verdichten en die identiteiten zijn juist belangrijk: als die gaan vervagen, wil er niemand meer wonen."

Waarom vindt hij het dan een compliment waard als iemand in Zaanstad een 020-nummer aanvraagt?

Omdat het raakt aan iets anders typisch Zaans: ondernemerschap. "Ik ben geboren Amsterdammer dus ik mag het zeggen: Amsterdammers hebben de neiging om nogal richting de Dam te kijken. Terwijl dit gewoon op fiets­afstand ligt. Deze ondernemer steekt zijn nek uit, door hier te gaan zitten. En hij snapt heel goed dat als hij ook mensen uit Amsterdam hier naartoe wil halen, dat dit soort kleine dingetjes kunnen helpen om ze te verleiden."

Dit is de vierde aflevering van een serie over hoe de stad de komende decennia vorm krijgt. Zaterdag: Rijksbouwmeester Floris Alkemade over de arrogantie van de stad. "Evenveel mensen verlangen naar ­Brabant."

Lees de vorige afleveringen
Aflevering 1: Kop van Java 'de mooiste plek ter wereld'
Aflevering 2: Gebied tussen Amstel en Arena krijgt 'een nieuw skylinetje'
Aflevering 3: Waar bouwen? Schinkelkwartier biedt plek aan 11.000 woningen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden