Plus

Hoe voeden we de wereld over dertig jaar?

­Er komen almaar monden bij in een wereld die opwarmt en verstedelijkt. De hoeveelheid voedsel is een zorg, maar ook of dat gezond genoeg is. Aflevering 1 van een serie: hoe voeden we de wereld over dertig jaar?

Beeld ANP

'Gelukkige slaven zijn de ergste vijanden van de vrijheid' stond jarenlang in grote, onhandig gekalkte witte letters op een muur van een bunkerachtig gebouw van de universiteit in Eindhoven. Ik fietste er als scholier dagelijks langs. Voor mij als puber leek het een onmachtige schreeuw over iets belangrijks waarover ons op school en thuis niet veel werd verteld. Iedereen om mij heen leek redelijk tevreden met zijn leven en vol vertrouwen in de toekomst.

Dat was lastig te rijmen met de conclusies van de Club van Rome uit die tijd. Grenzen aan de Groei heette het somber makende rapport uit 1972. Ik was toen 15. Het rapport waarschuwde voor de onmogelijkheid om in de nabije toekomst de exploderende wereldbevolking te voeden op een nog leefbare planeet. Toen waren die problemen gewoon te beangstigend, te complex en te ver weg om veel mensen in opstand of actie te krijgen. Dat is nu nog steeds zo.

In 1987 werd in Nederland door het hier wonende Britse echtpaar Diana en Roy Brown het Wereldpopulatiefonds (WPF) opgericht. Op 11 juli 1989 riepen de Verenigde Naties met het WPF de eerste wereldpopulatiedag uit. Die datum staat sindsdien elk jaar in het teken van de dreigende overbevolking. Die dag gaat echter elk jaar geruisloos voorbij.

In 1989 woonden net iets meer dan 5 miljard mensen op aarde. Inmiddels zijn dat er ruim 7 miljard en voor 2050 is de schatting ruim 9,8 miljard bewoners. Toenemende schaarste aan voedsel, water, energie en huisvesting maken het onzeker of er wel genoeg is voor iedereen. Optimisten verwachten dat ons menselijk vernuft die schaarste gaat oplossen, maar dat is koffiedik kijken.

Politiek taboe
Dat veel van onze toekomstige conflicten en natuurrampen met deze verwachte schaarste te maken hebben, is wel waarschijnlijk. Het bespreekbaar maken van de problemen door overbevolking is een politiek taboe. Het onderwerp stond deze zomer niet op de agenda van de G20-top, hoewel het wel een van onze urgentste mondiale problemen is.

Wat ook niet helpt, is dat een steeds groter deel van het water en de landbouwgrond gebruikt wordt voor gewassen die dienen als biobrandstof of veevoer. Waardoor voedsel voor mensen nog schaarser wordt. O ja, en dan is er ook nog de klimaatverandering, die zorgt voor afkalvende landbouwgronden door de zeespiegelstijging en voor uitputting en verdroging van wat er nog van overblijft. Schaarste aan voedsel, water, brandstof en ruimte zal aan de wieg staan van grote conflicten en natuurrampen en daaropvolgende migratiegolven.

7.000.000.000

De wereldbevolking telt inmiddels ruim 7 miljard mensen en de schatting voor 2050 is ruim 9,8 miljard bewoners.

De miljarden mensen die er in de toekomst bij komen, zullen ook vooral in (grote) steden geboren worden. In 1960 woonde 34 procent van de wereldbevolking in een stad. Dat is nu al 54 procent en geschat wordt dat in 2050 ruim 66 procent van de mensen op aarde in een stad woont. Negentig procent van deze toename zal in Azië en Afrika plaatshebben.

De steden worden ook steeds groter. Een op de vijf mensen woont nu in een stad van minstens een miljoen inwoners. Er zijn momenteel 31 steden met meer dan 10 miljoen inwoners. In 2030 zijn dat er 41. Stelt u het zich eens voor hoe er voor 10 miljoen mensen elke dag voldoende eten kan worden aangevoerd in zo'n stad.

Geen keuken, geen ijskast
De meeste megasteden zijn in arme landen. Daar woont een groot deel van de bevolking in sloppenwijken. Ruim 60 procent van de stadsbewoners in Afrika woont in een sloppenwijk. In Azië is dat ruim een op de drie. Ik ben regelmatig in zo'n sloppenwijk geweest. Golfplaten dakje en wat karton bij wijze van matras. Geen keuken en geen ijskast. Wel een hoge luchtvochtigheid en in de schaduw meestal 35 tot 40 graden Celsius.

54%

Van de alle mensen op aarde woont 54 procent in een stad en naar verwachting is dit percentage in 2050 opgelopen tot ruim 66.

Hoezo, verse groenten, fruit, vis, vlees en schoon drinkwater? Onze Schijf van Vijf is daar een schietschijf voor infectieziekten. Er is ook geen riolering of sanitair. Naar schatting hebben 2,6 miljard mensen sowieso onvoldoende schoon sanitair. Als deze sloppenwijken verder groeien, komt daar een nog betere cocktail voor maagdarmziekten, cholera en tyfus.

Wat voor voedsel is onder die omstandig­heden veilig houdbaar? Gefrituurd eten, ultra­bewerkt, verpakt voedsel en frisdrank uit blikjes. Voedsel dat arm is aan de zo nodige voedingstoffen als vitamines en mineralen, maar rijk is aan zout, suiker en verzadigd vet.

Het gevolg is een combinatie van infectieziekten, ondervoeding én welvaartsziekten: een driedubbele ziektelast in landen waar nauwelijks geld is voor de behandeling van deze ziekten en preventieve maatregelen al helemaal niet op de agenda staan.

Blindheid en nierfalen
Een recent onderzoek in sloppenwijken in Lagos, de hoofdstad van Nigeria, liet zien dat een kwart van de bewoners een verhoogde bloeddruk had en meer dan de helft overgewicht of obesitas. In Mexico-City vergelijkbare cijfers: 10 procent had type 2 diabetes, 22 procent een te hoge bloeddruk en bijna 60 procent van de bevolking was te zwaar. Een op de drie Mexicaanse kinderen is te zwaar (in Nederland een op de ­zeven).

2.600.000.000

Naar schatting 2,6 miljard mensen in de wereld hebben onvoldoende schoon sanitair, een bron van infectieziekten.

Vrouwen worden, zoals vaak, onevenredig zwaar getroffen. In de sloppenwijken van Nairobi had 43 procent van de vrouwen last van overgewicht of obesitas en slechts 16 procent van de mannen. De toename van die ziekten is explosief. In India hadden rond de laatste eeuwwisseling 31 miljoen mensen type 2 diabetes. Dat is nu al verdubbeld naar 62 miljoen.

Diabetes, indien niet of slecht behandeld, zoals daar doorgaans het geval is, leidt al snel tot allerlei buitengewoon ernstige complicaties als blindheid, voetamputaties, nierfalen en schade aan het zenuwstelsel en hart en bloedvaten. Ruim 80 procent van de mensen met dit soort chronische 'welvaartsziekten' woont in relatief arme landen. Rijke landen worden nog relatief gespaard en patiënten hebben er door hun uitstekende, maar uiterst kostbare gezondheidszorg veel minder complicaties.

Welvaartsziekten
Deze opmars van deze ziekten is zo groot en bedreigend dat de VN ze opnam in de 'Duurzame ontwikkelingsdoelstellingen'. De ziektelast van deze chronische ziekten zou in 2030 met een derde afgenomen moeten zijn. Een onhaalbare doelstelling, gezien de verwachte toename. Voorbeeld: er zijn nu circa 390 miljoen mensen met diabetes op de wereld en de verwachting is dat dat er bijna 600 miljoen zijn in 2035. Mijlenver verwijderd van de 260 miljoen die de doelstelling optimistisch voorschrijft.

De directe (medische) gezondheidskosten nemen evenzeer toe en zullen dan naar schatting 627 miljard dollar per jaar bedragen. En daar zijn zaken als verlies in productiviteit van mensen met bijvoorbeeld diabetes nog niet in meegenomen. Die economische en maatschappelijke kosten zijn doorgaans een veelvoud van de medische kosten.

31

De steden worden steeds groter. Er zijn momenteel 31 steden met meer dan 10 miljoen inwoners. In 2030 zijn dat er 41.

390.000.000

Welvaartsziekten grijpen ondanks voedseltekorten om zich heen. Er zijn nu al 390 miljoen mensen met diabetes.

Wij, wereldburgers kunnen ons die 'welvaartsziekten' helemaal niet veroorloven. De ontwikkelingen lijken op die van een vrachttrein op een steile helling die zonder remmen afstormt op een dal vol rampspoed en ­ellende. Welke kansen hebben we nog om die ­effectief af te remmen? En ook al kunnen we iedereen voeden, dan moeten we ons wel afvragen of dat nog op een leefbare planeet is.

Radicale veranderingen
De urgentie is op topniveau duidelijk. De VN heeft in 2016 de Decade of action on nutrition uit­geroepen. Daar hoort een agenda bij vol ingrijpende en drastische maatregelen die ons mondiale voedselsysteem op korte termijn moeten veranderen.

Die moeten leiden tot radicale veranderingen in de productie, de verwerking, marketing en consumptie van voedsel. Nu zijn overheden aan zet om die agenda te vertalen naar beleid. Wanneer moet daar volgens de VN uiterlijk mee worden begonnen? Vandaag.

Uiteindelijk lijken al onze toekomstige problemen op het terrein van energie, grondstoffen, gezondheid, biodiversiteit, klimaat en migratie iets met voedsel te maken te hebben. Bij de formatie van onze nieuwe regering lijkt het echter vooral om zaken als koopkrachtplaatjes, dichte grenzen en de pensioenleeftijd te gaan. De problemen van gelukkige slaven.

Hoogleraar Jaap Seidell is hoogleraar voeding en gezondheid aan de VU. Deze serie van vijf afleveringen neemt u mee van de mondiale voedselproblematiek tot de cruciale rol van voedsel bij een gezonde groei en ontwikkeling van jonge kinderen.

Volgende week deel 2: Hoe kan de stad werken aan een gezonder en duurzamer voedselsysteem?

80%

Ruim 80 procent van de mensen met welvaartsziekten leeft in arme landen, die geen geld voor de bestrijding ervan hebben.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden