Plus

Hoe seksisme en racisme konden dooretteren bij de brandweer

De modernisering van de Amsterdamse brandweer gaat een cruciale fase in: vrijdag opent de 'proeftuin- kazerne' Victor in Oost. Pijnlijke nieuwe onderzoeken schetsen hoe seksisme en racisme decennia konden dooretteren in het wittemannenbolwerk.

Beeld Ted Struwer

Emmers water over hun hoofd. Een brandweerman die naakt door de huiskamer rolschaatst, vlak voor de brandweervrouw in opleiding langs. Een brandweerman bloot voor haar deur. De wc-bril in de kazerne die opzettelijk is ondergeplast. Brandweermannen die demonstratief porno opzetten. Elke avond demonstratief worden ingestopt in bed.

Het is greep uit de schetsen van vrouwen die een organisatieadviseur recent vertelden waarom ze sinds 2000 afhaakten.

De kazerne in Zuidoost werd wel 'de apenrots' genoemd omdat er relatief veel allochtonen werken, staat in haar rapport. Brandweermannen van Marokkaanse komaf worden Jan of Piet genoemd.

Een brandwacht weigert voor zijn werk een moskee binnen te gaan omdat hij een hekel heeft aan de islam. De groep gaat vervolgens om de populaire collega heen staan en de collega van Marokkaanse komaf wordt gepest en genegeerd.

De vijftien (ex-)medewerkers van de brandweer die de onderzoekster uitvoerig sprak, schetsen een ontluisterend beeld over de periode van 2000 tot nu.

De rode draad door hun verhalen: de macht is aan de kazernes in plaats van aan de formele leiding en wie de informele, dominante leiders niet volgt, wordt doelwit van pesterijen en uitsluiting. De ondernemingsraad vormt 'een feilloze hindermacht' die elke vernieuwing blokkeert.

Sommige respondenten wilden alleen buiten of aan de rand van Amsterdam afspreken, uit angst als verrader te boek te staan.

Uitputtend en beschadigend
"Zo extreem had ik het niet eerder meegemaakt," zegt de onderzoekster. "Van de geïnterviewden werkt ongeveer de helft nog voor de brandweer, de andere helft niet meer. Ieder vertelt het eigen verhaal, maar er was niemand die een afwijkend verhaal vertelde. Overigens is het opvallend hoe velen ondanks alle negatieve ervaringen toch trots zijn op de brandweer, die levens redt."

Aan de andere kant kenschetsten de sprekers hun tijd in het Amsterdamse korps als 'uitputtend' en 'beschadigend'.

De gemeenteraadscommissie voor Algemene Zaken discussieert donderdag weer over de modernisering van de brandweer.

Het zal ook gaan over het rapport Bouwen aan Vertrouwen van voormalig commandant der strijdkrachten Peter van Uhm, na enkele maanden onderzoek als strategisch adviseur - en de reactie van het door burgemeester Femke Halsema aangevoerde bestuur van 'de veiligheidsregio' (zie kader).

Vrijdag is de officiële heropening van kazerne Victor in de Dapperbuurt als 'proeftuinkazerne'. Al sinds 2 januari wordt daar gewerkt met de nieuwe, fel bestreden achtuursroosters, en niet meer met de onder brandweerlieden geliefde 24uursroosters waarin ze twee etmalen per week werken.

De nieuwe roosters moeten de vastgeroeste groepscultuur doorbreken, meer flexibiliteit geven en tijd opleveren voor brandpreventie - een lang gekoesterde wens van de verscheidene korpsleidingen.

Zo gaat de modernisering van de brandweer een cruciale fase in.

Burgemeester Eberhard van der Laan, die zich bedrogen voelde doordat moeizaam gemaakte afspraken uit 2011 niet waren nagekomen, stelde medio 2016 politiecommissaris Leen Schaap aan die als commandant de wittemannencultuur vol seksisme en racisme moest doorbreken en het korps moest moderniseren.

Schaap greep hard in en stuitte op veel weerstand, maar het bestuur van 'de veiligheids­regio' verlengde zijn contract vorig jaar vroeg­tijdig met drie jaar om het belang van een lange adem te benadrukken.

Ex-hoofdcommissaris van de Amsterdamse politie Bernard Welten was als projectleider betrokken bij het opzetten van de proeftuinkazerne. Hij stuitte op veel weerstand vanuit 'de uitrukdienst' en de ondernemingsraad.

"Met het projectteam hebben we een voortvarend jaar achter de rug, maar helaas heeft het proces met de ondernemingsraad niet veel energie opgeleverd," zegt Welten. "Wat wel heeft geholpen is de koersvastheid van commandant Schaap. Inmiddels is een andere, positieve, grondhouding merkbaar van veel brandweermensen. Door wat er in gang is gezet, komt het wel goed met de brandweer."

Destructieve processen
'Veranderkundige' Joost Kampen, verbonden aan de Vrije Universiteit en het particuliere ­organisatiebureau Van de Bunt, is specialist in 'verwaarloosde organisaties'. Hij vindt het 'heel spannend' hoe het verdergaat met de Amsterdamse brandweer.

Kampen ziet vele overeenkomsten met de cultuur in het Gemeentevervoerbedrijf van eind jaren negentig, toen het GVB 'out of control' was en het personeel door 'arbeiderszelfbestuur' de macht had.

"Ook daar was heel lang geen leiding gegeven en was sprake van destructieve groepsprocessen waarin uitsluiting, een enorme groepsdruk en het elkaar niet verklikken bij de leiding de norm waren."

Bus- en tramlijnen hadden eigen roosters. "Op bepaalde lijnen waren die zo ingericht dat je naast je werk ook een taxibedrijf kon hebben. Op zondag was er 'betaald voetbal' tussen teams van de personeelsvereniging: onder diensttijd een balletje trappen. Op zaterdag dronken de echtgenotes een glas aan het eindpunt. Door slim diensten te ruilen, verdienden mensen dertig procent per maand extra."

Kampen vond grote gelijkenissen tussen het gedrag binnen verwaarloosde organisaties en het gedrag van verwaarloosde kinderen. "Ik kwam tijdens onderzoek door stom toeval terecht in de orthopedagogiek. Waar kinderen lijden onder gebrek aan normering en aandacht van ouders, vertonen organisaties dezelfde symptomen bij gebrekkig leiderschap. Die vaststelling leidde tot mijn proefschrift."

Een collega van Kampen analyseerde de enorme reeks 'programma's en trajecten' sinds 2003 om 'de integriteit' van de Amsterdamse brandweer te verbeteren. Ze ziet binnen een deel van het korps 'veel welwillendheid en motivatie' om de organisatie te ontwikkelen ('in elk geval in woord'), maar het gewenste resultaat werd nooit bereikt.

In haar rapport stelt ze vast dat 'de verandering eerder in de papieren wenselijkheid dan in de geleefde werkelijkheid heeft plaatsgevonden'.

Doorzettingsvermogen
Te vaak is 'zacht meebewogen met de werkvloer' in plaats van 'hard op het gedrag in te grijpen'. De misstanden werden vaak 'op de top geprojec­teerd'.

"Het lastige gedrags- of cultuurprobleem lijkt omzeild," stelt de onderzoekster in haar rapport. "Er is lang verzuimd een afwijkend leidend principe toe te passen dat confronterend werkte en zaken benoemde die niet benoemd leken te kunnen worden."

Zo waren de programma's 'weinig bedreigend voor de niet-welwillenden binnen de organisatie'.

Joost Kampen denkt dat de leiding die wél 'durft te begrenzen', de brandweer uiteindelijk gezond kan maken en zou het desastreus vinden als de leiding zou worden vervangen. "Werknemers in verwaarloosde organisaties willen alles houden zoals het is. Alleen door consequent de nieuwe normen aan te geven, kunnen werknemers weer normaal gaan functioneren."

De chef van de metro binnen het GVB verzuchtte ooit dat hij op de gekste misstanden stuitte, maar 'zou blijven tot hij het leuk zou gaan vinden'.

"Zulk doorzettingsvermogen gun ik de brandweercommandant nu ook," zegt veranderexpert Kampen. "Uiteindelijk zullen velen die nu aan je stoelpoten zagen, het liefst willen dat je blijft. Precies zoals verwaarloosde kinderen uiteindelijk óók die structuur willen waar ze tegenaan schoppen."

'Bouwen aan vertrouwen'

Voormalig commandant der strijdkrachten Peter van Uhm stelde in december als 'strategisch adviseur' in zijn rapport Bouwen aan vertrouwen dat de korpsleiding moet doorgaan met het moderniseren en streng moet blijven optreden tegen misstanden als racisme en seksisme.

Wel moeten commandant Leen Schaap en bijvoorbeeld de ondernemingsraad het onderlinge vertrouwen herwinnen. Schaaps strenge optre­den 'heeft op een deel van het personeel het effect gehad dat zij zich niet meer durven uit te spreken'. De korpsleiding en de uitrukdienst moeten weer tot elkaar zien te komen, is de rode draad in Van Uhms rapport.

Schaap en de vertegenwoor­digers van het personeel moeten 'gelijkwaardiger overleggen' onder leiding van 'een technisch voorzitter'.

Ook Van Uhm ziet vooral binnen de uitrukdienst geen grote bereidheid te veranderen. Door de 24 uursdiensten zijn 'informele normen en standaarden' ontstaan en 'een ongewenste groepsdruk' in 'een gesloten cultuur'.

Femke Halsema, als burgemeester van Amsterdam de nieuwe voorzitter van de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland, neemt Van Uhms aanbevelingen over. Ze noemt het in haar reactie 'van groot belang dat het onderlinge wantrouwen wordt doorbroken'.

De ondernemingsraad en andere vertegenwoordigers van het personeel willen niet in Het Parool reageren. Volgens een zegsman mogen ze van commandant Leen Schaap 'niet met de media praten' en 'zeker niets negatiefs' zeggen. "Daar worden wij op afgerekend."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.