Plus

Hoe na zeven weken de eerste formatiepoging strandde

Het afscheid aan de formatietafel was hartelijker dan de kennismaking. Gaandeweg ging de wonderlijke combinatie van VVD, CDA, D66 en GroenLinks er zelf in geloven. Tot de breuk - en die is definitief.

Beeld Tzenko Stoyanov

'Ziet iemand nog een oplossing?' Als Edith Schippers maandagmiddag rond kwart voor vijf dé vraag stelt, kijkt iedereen naar de wandtapijten, of naar beneden. Zolang ze maar niet naar elkáár hoeven te kijken.

Het is doodstil. Iedereen voelt het aankomen, maar niemand wil het als eerste benoemen. Plichtmatig doet Schippers een allerlaatste poging: "Is dit te parkeren of uitruilbaar?" Het blijft stil.

"Dan moet ik concluderen dat het is vastgelopen." Er wordt gevloekt, anderen zijn stil. Mark Rutte wil niet meteen uit elkaar gaan. Het moet bezinken.

Laten we eerst saté bestellen, oppert de VVD-leider. Omdat het karretje waarmee de maaltijden naar de Tweede Kamer worden vervoerd, op aanzienlijke vertraging stuit bij de beveiligingssluis, liggen de frieten en kipsaté uiteindelijk lauw op de borden.

Bij het vertrek uit de Stadhouderskamer, waar zeven weken is onderhandeld, omhelzen de onderhandelaars elkaar. Er worden handen geschud, een arm om de schouders geslagen.

Kathalijne Buitenweg van GroenLinks, de enige vrouw onder de acht onderhandelaars, die respect oogst omdat ze zich als Haagse nieuweling razendsnel inwerkt, wordt gezoend. Schippers krijgt applaus.

Hippies
De formatiepoging van VVD, CDA, D66 en GroenLinks is mislukt. De combinatie is van het begin af aan een onwaarschijnlijke. Dat weet iedereen die aanschuift. Bij GroenLinks vrezen ze elk moment te kunnen worden ingeruild voor de ChristenUnie.

VVD en CDA vragen zich vooral af of 'die hippies' van GroenLinks het wel serieus nemen. Maar gaandeweg maakt de scepsis plaats voor vertrouwen. De snoeiharde standpunten die in de campagne werden ingenomen, blijken open te staan voor nuance.

Zo wordt steeds vaker gedacht dat de vier er best weleens met elkaar uit zouden kunnen komen. Sterker: dat gevoel is er maandag rond lunchtijd nog. Schippers geeft de onderhandelaars veel ruimte, stelt zich vooral op als toehoorder.

Alleen als het over haar portefeuille gaat - de zorg - bemoeit ze zich op verzoek van de onderhandelaars meer met de discussie ("Kan de informateur dat misschien even aan de minister vragen?").

Voor een buitenstaander lopen de onderhandelingen heel traag. Dat wordt versterkt door het noodlot: op 12 april krijgt GroenLinksleider Jesse Klaver kort na de start van de ochtendsessie een briefje onder zijn neus geschoven. Of hij even naar buiten wil komen in verband met een privékwestie. Het blijkt mis te zijn met zijn moeder: ze is met spoed in het ziekenhuis opgenomen vanwege een hersenbloeding.

De rest van de dag springt oud-partijleider Bram van Ojik bij. Het voelt raar om te onderhandelen terwijl de politiek leider er niet bij is. Het onderhandelingsteam van GroenLinks vraagt Schippers voor te stellen dat de volgende vergaderdag vervalt - dan komt het voorstel niet uit de koker van GroenLinks.

In de 'formatie­vakantie' gaat vrijwel iedereen weg: Rutte naar New York, CDA-leider Sybrand Buma naar Kroatië. Halbe Zijlstra (VVD) gaat ergens varen, D66-leider Alexander Pechtold vliegt met zijn dochter naar Bonaire, zijn secondant Wouter Koolmees gaat naar een bungalowpark in Brabant. Pieter Heerma (CDA) is thuis.

Terwijl iedereen vakantie viert, overlijdt de moeder van Klaver. De hervatting van de onderhandelingen wordt vanwege de begrafenis een dag uitgesteld. De hele fractie is bij de uitvaart aanwezig.

Daags erna schuift Klaver weer aan. Hij moest, 'van zichzelf'. Zijn moeder benadrukte immers zelf het belang van doorgaan - ook als het privé tegenzit. De anderen aan tafel merken niets van zijn verdriet.

Totale clashes
Volgens de betrokkenen is het trage tempo nodig geweest. De formatiepoging verloopt in fases: allereerst de ontdekkingsronde, het aftasten. Daarna het doorakkeren van dossiers. Een betrokkene: "Eigenlijk het voorlezen van verkiezingsprogramma's."

Daarna wordt er echt onderhandeld, in meerdere rondes per onderwerp. Er wordt niet met deuren geslagen, maar er ontstaan wel 'totale clashes'. "Drie minuten later was het dan weer goed en zaten we te lachen."

Er wordt aan tafel sowieso veel gelachen, vooral om harde grappen die niemand zonder de juiste context durft te herhalen. Rutte en Zijlstra zijn verbaasd dat Klaver en Buitenweg dit kunnen. Pechtold speelt dat het hem schokt. Schippers wordt soms een beetje simpel van het geklier in het 'klasje'.

Direct bij het begin van de onderhandelingen wordt afgesproken dat er open wordt gesproken, 'zonder handrem'. Dat brengt risico's met zich mee, dat weten de acht onderhandelaars ook, het maakt ze kwetsbaar. Daarom wordt nog een afspraak gemaakt: we klappen niet uit de school - óók niet als het misloopt.

Vooral Rutte en Pechtold hebben slechte herinneringen aan de geklapte formatiepoging van 2010. Dit keer is er optimisme, ook over de drie grootste hobbels: inkomensverschillen, klimaat en migratie.

Afgesproken wordt dat de klimaatdoelen die in 2015 werden afgesproken in Parijs leidend zijn. Appeltje-eitje, denken ze aanvankelijk bij GroenLinks. Maar dan ontstaat er een hele discussie over wát Parijs nou precies inhoudt, wat er in Nederland moet gebeuren en wat in Europees verband moet worden ge­regeld.

GroenLinks wil de anderen tegemoet­komen: rekeningrijden, een vurige wens van de partij, is géén breekpunt. Over de maatregelen valt te praten.

Dan verschijnt op donderdag 11 mei een interview met CDA-prominent Herman Wijffels in deze krant, die Sybrand Buma vergelijkt met de klimaatsceptische president Trump en de vloer aanveegt met Buma's 'starre' houding aan de formatietafel. Het heeft grote impact.

Ruth Peetoom, partijvoorzitter van de christendemocraten, belt zelfs met Wijffels. Zij is verbolgen dat de oud-informateur het nodig vindt te interveniëren in dit broze proces. Wijffels blijft achter zijn woorden staan.

Het klimaatdossier wordt erdoor geparkeerd, tot ongenoegen van GroenLinks. Tegelijkertijd werkt de kritiek solidariserend. "Het ging niet over de problemen op klimaat, maar over Wijffels en hoe elke partij weleens last heeft van een mastodont," zegt een bron.

Daarna wordt het een running gag: bij alle problemen wordt 'misschien moeten we Herman Wijffels even bellen?' geroepen.

Diezelfde donderdag komt er nog een 'propje in de pijp' - de woorden van Schippers - en dat moet er volgens de informateur eerst uit. Het gaat de hele dag over migratie; het is de eerste keer dat er één dag over één onderwerp wordt gesproken.

Schippers merkt dat de verschillen groot zijn. Zondagavond belt ze de onderhandelaars: maandag wil ik hier knopen over doorhakken, zegt ze. Maar in plaats van een doorbraak wordt er gebroken.

Verwijten zijn er niet, zelfs niet als het stof is neergedaald. Dat komt ook door de chique manier van breken: niemand spreekt een onvertogen woord over de collega-onderhandelaars. Bij de 'meet-up' die GroenLinks woensdagavond organiseert om verantwoording af te leggen, vertelt Klaver dat hij hoopt dat daarmee een nieuwe politieke trend is gezet aan de onderhandelingstafel. "Een politieke cultuur zonder slaande deuren."

Overvallen door de breuk
Volgens ingewijden is dat niet alleen aan Klavers partij voorbehouden. Het past juist bij een nieuwe generatie politici, die 'de dubbele agenda's thuislaat'.

Wat wel argwaan wekt bij de andere onderhandelaars: dat de hele fractie paraat staat op het moment dat het breekt. Jesse Boink, de 'beeldvoerder' van Klaver, is zelfs gewapend met een camera als de teleurgestelde onderhandelaars de Stadhouderskamer voor de laatste keer verlaten.

Een woordvoerder van de fractie staat ook bij de dranghekken, tussen de pers. Via communicatie-app Slack stuurt zij citaten van Rutte, Buma en Pechtold naar de woordvoerder van Klaver - de GroenLinksleider komt als laatste aan het woord, en het is dan handig als hij weet wat zijn voorgangers hebben gezegd.

De andere partijen zijn juist overvallen door de plotse breuk. Is GroenLinks dat dan niet? Daar wordt die suggestie verworpen. De Kamerleden waren toevallig in Den Haag omdat fractiegenoten Rik Grashoff en Liesbeth van Tongeren er een cursus gaven, zo klinkt het.

GroenLinks wil juist dolgraag meeregeren, wordt gezegd tegen iedereen die het wil horen. In 2006 mislukte het, in 2010 ontbrak bij Rutte de politieke wil, maar 2017 - na de grootste verkiezingswinst ooit - moest het écht gaan gebeuren.

Maar dit keer liep het mis op de inhoud en niet op onwil, zo wordt benadrukt. Géén trauma. "Next!" De partij wil de 'beweging' uitbouwen. Met één doel: dat de partij bij de volgende verkiezingen zo groot wordt dat bij die formatie niemand meer om GroenLinks heen kan.

Dit verhaal is tot stand gekomen na gesprekken met acht ingewijden. Zij verleenden hun medewerking op voorwaarde van anonimiteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden