'Hoe kan confrere Spong zich zo belachelijk maken?'

AMSTERDAM - Het is niet zozeer 'de enorme ruk naar rechts' - 'want dat was het, wat sommigen van mijn linkse vriendjes ook zeggen' - of de afstraffing van Paars waar hij zich zeer boos over maakt. Niet het debacle van de PvdA. Dat alles maakt hem wel treurig. Maar de Amsterdamse advocaat Eberhard van der Laan (46) is vooral verbolgen over zijn confreres Gerard Spong en Oscar Hammerstein, en hun aanklacht tegen politici en media die 'bijdroegen aan het klimaat waarin Pim Fortuyn kon worden vermoord'.

De voormalige fractieleider van de sociaal-democraten in de gemeenteraad van Amsterdam en opsteller van het verkiezingsprogram van de partij kan begrip opbrengen voor de emoties van 'die man of vrouw in de Mathenesserlaan die zich van hun leider beroofd zag, van hun stem, meenden ze zelfs'. Maar wat zijn beide vakbroeders hebben gepresteerd...

'Een advocaat, die getraind is in het al dan niet juridisch causaal toerekenen van dingen, maakt zich voor mij tot in de eeuwigheid belachelijk door in een situatie als deze dit soort acties te ondernemen. Dan ga je echt over de schreef. Dan gooi je nog eens olie op het vuur. En als ik hoor dat Spong zich nu opwerpt om minister van Justitie te worden, dan zeg ik dat hij zich heeft gediskwalificeerd om zelfs maar de 28ste staatssecretaris te worden.'

'Ook ik vind het heel slecht Anne Frank in de discussie in te voeren. Maar zo'n uitspraak in verband brengen met wat met Fortuyn is gebeurd... a bloody shame. Hoe kun je dan geschikt zijn in dit land voor een functie waarin je anderen moet houden aan normen en waarden? Er zijn dingen, bij alle begrip voor emoties, waar we pal voor moeten staan. Waarvan je moet zeggen: lazer nou op!'

Het is het enige moment in het gesprek waarop Van der Laan ongeremd kwaad is. En hij weet toch wat relativeren is. 'Ik vraag me af,' had hij even eerder gezegd, 'wat gebeurd zou zijn als op 6 mei een Marok-kaanse kandidaat was doodgeschoten. Je hoeft geen politicologie te hebben gestudeerd om te voorspellen dat half links Nederland Fortuyn dan zou hebben verweten dat hij het klimaat had geschapen, enzovoort.'

'Daardoor wordt de tegenovergestelde beschuldiging natuurlijk geen spat meer waar. Maar door dat te erkennen kun je wel tonen dat je begrip hebt voor die man of vrouw in de Mathenesserlaan.'

En begrip is naar de mening van Eberhard van der Laan waar het op aankomt in 'dit woeste klimaat'. Zo vindt hij dat zijn partij de nederlaag 'sportief moet accepteren, zowel naar buiten toe als onder elkaar'.

'Niet weer meteen mauwen, afdingen op de uitslag, het condoleance-effect aanvoeren, dat er zonder twijfel inzit, beweren dat Balkenende heeft geprofiteerd door zich in het debat met Fortuyn te drukken, je kent dat. Dat juist nou allemaal niet. Gewoon uit oogpunt van democratie erkennen dat het hartstikke goed is als kiezers grote bewegingen maken. Dat dwingt de politici harder te lopen. Feliciteer de winnaars en ga met opgeheven hoofd de oppositie in!'

Maar hoe is het zo ver gekomen? Tegenover Joop den Uyls spreekwoordelijke 'twee dingen goed begri-jpen', stelt Van der Laan 'op het gevaar af te schematisch te zijn, drie hoofdpunten'. De discussie over de buitenlanders, het gebrek aan debat onder Paars en het gebrek aan 'politieke authenticiteit'.

'Decennia is er een forse toestroom geweest van immigranten, maar decennia ook kon niet echt vrij worden gesproken over de problemen die zich daarbij voordeden. Fortuyn verbond de kwestie van 'de buitenlanders' met de vrijheid van meningsuiting. En of je het nu eens was met zijn opvattingen of niet, hij had daardoor veel meer titel om het probleem aan te snijden dan bijvoorbeeld Janmaat. '

'Daar komt als belangrijke factor bij: 11 september. Dat gaf aan de relatie tussen autochtonen en al-lochtonen een extra dimensie: de angst voor het islamitisch fundamentalisme.'

Secundo: 'Politiek is een heel moeilijk evenwicht tussen problemen oplossen, besturen en voor je idealen opkomen, representeren. Maar in een coalitieland als Nederland is besturen, problemen oplossen, een kwestie van verschillen bijleggen. Opkomen voor je idealen is juist verschillen benadrukken door het debat. En het moet allebei gebeuren! Het grote probleem van Paars is dat het accent vrijwel geheel werd gelegd op gezamenlijk problemen oplossen en dat veel te weinig is gedebatteerd.'

'De slinger moest terug naar meer debat. Dat vond heel Nederland. Daar ligt een verdienste van Pim Fortuyn: hij kon dat, buitengewoon helder, rebels, scherpzinnig. '

Tertio: authenticiteit. 'En dat gaat veel verder dan Paars, dat slaat op de hele politiek. Ik had een hoop kritiek op Fortuyn, maar hij gaf een les waarvan je heel veel kunt leren - en die we niet hadden hoeven leren. Want hoe vreemd is het niet dat een beetje vals debatterende man, met zo'n grote bek, die zich in een dikke Daimler liet vervoeren, met een chauffeur, een butler, die op voorhand zijn premierspak liet maken, geexal-teerd deed met die hondjes, dat zo'n man geen weerstand ontmoette, maar dat het zelfs mooi gevonden werd? Louter omdat het authentiek was. Hij was zichzelf. Dat missen veel mensen elders in de politiek.'

' Politici moeten meer amateur zijn, mensen die uit de samenleving komen, die een tijdje politiek actief zijn, en dan weer niet. Je bent een tijd bakker, daarna ben je een tijdje Kamerlid, en dan word je weer bak-ker. Je wordt dan meer herkend als gewoon burger en het is ook goed voor je onafhankelijkheid, voor je zel-frespect. Niet eraan vastkleven. Het is vooral een burgerplicht en een eer.'

'Het is een interessant aspect aan degenen die nu in de slipstream van Fortuyn in de Tweede Kamer zijn gekomen, dat eij bij wijze van spreken van de straat zijn geplukt. En al zullen daardoor zeker ongelukken gebeuren, ze zijn niet behept met dat beroepskarakter en daarom authentieker. Dat moet in andere politieke partijen ook meer gebeuren.'

Dus ook bij de PvdA, waar gesproken wordt over vernieuwing. Maar hoe bereikt men die? 'Het vertrou-wen van de kiezer moet worden hersteld - en dat begint met contact. Kan dat met de huidige mensen? Ik vind die vraag legitiem. Ik denk dat het beter en sneller zal gaan om het vertrouwen te herstellen door de nieuwe mensen op de lijst de kans te geven.'

'Ik zou het goed vinden als de mensen die al heel lang in Den Haag zitten, nu a la Pronk hun conclusies trekken, liefst gezamenlijk en na onderlinge discussie. Zonder dwang van buiten af overigens, formeel kan dat ook niet eens, maar het moet uit henzelf komen. Eigenlijk vind ik het vanzelfsprekend. Het zou ook een goede manier zijn om te laten zien dat de PvdA niet aan het pluche gebakken is, zoals een van de verwijten aan Paars luidde.

De Tweede-Kamerfractie is nooit, en zeker niet onder deze omstandigheden, een parkeerplaats voor een carriere.' (LAMBIEK BERENDS)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden