Plus

Hoe in ruim 200 dagen een coalitie werd geboren

Soms doodmoe, af en toe lachend en enkele keer woedend worstelden VVD, CDA, D66 en ChristenUnie zich naar een regeerakkoord. Op het einde ging het alsnog bijna mis. Een reconstructie.

Buma, Pechtold, Segers, Zalm en Rutte in Hilversum. Op het landgoed De Zwaluwenberg kunnen ze ook wandelen en copieus dineren. Beeld Bart Maat/ANP

Bam! Ineens ligt ChristenUnieonderhandelaar Carola Schouten klaar­wakker in bed. Het is vier uur in de nacht, maar de adrenaline giert door haar lijf. De formatie spookt door haar hoofd. Discussies over topbonussen. De schelle lach van Pechtold, een boze Rutte. De wietwet. De Bijbelteksten van informateur Zalm.

Dit is toch niet normaal, denkt ze. Twintig uur per dag met werk bezig zijn. De stress. Alsmaar opgesloten zitten met die lui van VVD, CDA en D66.

Schouten legt het later die ochtend ineens op tafel, aan het begin van weer een lange formatiedag. "Ik lig hier 's nachts wakker van, jongens. Hebben jullie dat nou ook?" De onderhandelaars buitelen ineens over elkaar heen. Ze hebben ein-de-lijk een excuus om het erover te hebben.

"Dat heb ik ook!" roept Alexander Pechtold. Net als ChristenUnieleider Gert-Jan Segers, CDA-leider Sybrand Buma en secondanten Pieter Heerma (CDA) en Wouter Koolmees (D66). Iedereen valt bij. Spuugzat zijn ze het soms.

Informateur Gerrit Zalm kijkt glimlachend de tafel rond. Verbroedering. Al blijft het in de hoek van VVD'ers stil. "Nee, dat heb ik eigenlijk niet. Ik slaap goed," zegt Mark Rutte. Zijn medeonderhandelaar Halbe Zijlstra eveneens. De rest lacht: die rare VVD'ers.

De scene is een van de spaarzame momenten van openlijke ontspanning in wat verder lange en behoedzame onderhandelingen zijn. De ideologische verschillen tussen deze vier partijen zijn nu eenmaal groot.

Gunnen
Toch gaat het soms soepeler dan de buitenwereld denkt. Vooral omdat ze elkaar iets willen 'gunnen'. Zoals rond wietteelt. D66 wil legale overheidsteelt, het CDA is mordicus tegen.

"We kunnen nu heel hard 'nee-nee-nee' zeggen, maar dan gebeurt er niets," zegt Pechtold. VVD leunt richting D66. Dus geeft het CDA snel toe. "Het meandert toch al die richting op," constateert Buma zakelijk. Zo gaat het steeds: de lessen in het Wilhelmus van Buma komen tegenover het bezoeken van de Nachtwacht te staan, dat weer van Pechtold komt.

En terwijl de buiten­wereld denkt dat het klimaatbeleid een struikelblok is tussen CDA en D66, is het eigenlijk in twee avonden op Buma's werkkamer in de steigers ­gezet.

"Ik snap dat klimaat een belangrijke paragraaf moet zijn," zegt de CDA-leider tegen Pechtold. "Leg me uit waar jouw pijn zit, Sybrand," reageert Pechtold op zijn beurt. Pragmatisme voert de boventoon.

Wanneer ChristenUnieleider Gert-Jan ­Segers na de eerste volle week onderhandelen de kamer verlaat, houdt een assistent van Zalm hem even aan. Die is monter. "Jullie zijn in één week al verder dan we met GroenLinks ooit zijn gekomen."

Ingrijpen
Als het toch vastloopt, houdt informateur Gerrit Zalm een biechtstoelprocedure -één-op-ééngesprekken - in een zijkamer van de onderhandelingsruimte. Soms schrijft hij zélf gewoon een concepttekst om uit een impasse te komen. "Hier en daar moet ik ze een beetje prikkelen."

De lange onderhandeldagen eisen hun tol. De Stadhouderskamer is bovendien een bedompt hok. De ramen kunnen niet open, het ruikt er al snel 'naar mensen'.

Dus wordt geopperd te verkassen. In het nabijgelegen Johan de Witthuis hervinden de acht onderhandelaars letter en figuurlijk lucht in de ommuurde tuin. Daar kunnen Zalm, Pechtold, Segers en Koolmees lekker roken, in plaats van in het 'kloterige' rookhok naast de Stadhouderskamer. Ze zijn dat bushokje met afzuigkap meer dan beu.

Toch blijft het een soort waterdichte cocon waarin de acht, afgesloten van de buiten­wereld, proberen tot hun regeerakkoord te komen. Als ze soms terugkomen bij hun fracties, kunnen anderen niet begrijpen waarom ze standpunten hebben opgegeven.

"Op een gegeven moment lijkt het wel alsof je aan een soort Stockholmsyndroom gaat lijden. Je verplaatst je echt in de ander," legt een partijleider uit.

Op de fractiekamer van de ChristenUnie staat er na een dag onderhandelen voor Segers paprikachips klaar, voor Schouten een wit wijntje. Steeds vaker keren ze terug met een positief verhaal. Toch weet iedereen: op medisch-ethisch terrein gaat het nog knetteren met D66.

Doodswens
Behoedzaam worden die thema's verkend. Embryoselectie, de euthanasiewet. Pechtold brengt voorbeelden uit zijn omgeving naar voren over mensen met een doodswens. Segers stelt er zijn ervaringen tegenover.

Toch groeit er iets. "Echt een doorleefd begrip voor de visie van de ander," zegt een betrokkene. Soepel gaat het niet. De onderhandelaars zijn doodmoe. Door de mislukte onderhandelingen met GroenLinks hebben de meesten al maanden van vergaderen achter de rug.

Zalm bewijst dan zijn waarde. Hij komt uit een gelovig nest, beheerst de 'tale Kanaäns'. Soms citeert hij ineens een Bijbelse tekst. Uit de mond van een VVD'er doet dat de ChristenUnie goed.

Na dagen van koortsachtig beraad naderen ze elkaar. Wat dan op tafel ligt: ChristenUnie accepteert onderzoek op het gebied van embryo's, maar dan wordt de euthanasiewet niet haastig verruimd.

Vakantie
Het conceptakkoord is wankel, dus iedereen is blij dat ze eerst met vakantie kunnen. "Anders was het gewoon niet gelukt," zegt een onderhandelaar zelfs.

Zalm werkt juist door. Hij zet de compromissen op papier. Laat plannen ook financieel doorrekenen. Bij terugkeer van vakantie zien de Zalm-papers eruit als een prima vertrekpunt. Maar dan komt er een kink in de kabel.

Deze krant citeert uit de compromisteksten. Te lezen is wat letterlijk is afgesproken tussen ChristenUnie en D66 over onderzoek op embryo's en euthanasie.

Gert-Jan Segers is ziedend. Wordt hij hier gepiepeld door Pechtold? Komt hij nu onder druk te staan van zijn achterban? Boos beent hij naar het Johan de Witthuis. Daar is de spanning te snijden.

"Ik voel dat mijn vertrouwen geschonden is," zegt Segers. Hij denkt aan hoe Pechtold hem na de eerste mislukte formatiepoging met GroenLinks eerst van de formatietafel wegjoeg. Pas toen het weer spaak liep met GroenLinks en na een verzoeningsdinertje, was Segers weer welkom.

Die historie is aan de onderhandelingstafel expres niet besproken. Geen oude koeien, het is 'emotioneel geparkeerd'. "Maar dit lek raakt aan een oude wond," zegt Segers. Zitten we hier wel veilig aan tafel, denken verschillende onderhandelaars. Even is het alle hens aan dek.

Maar Segers sust de onrust zelf. "We zullen waarschijnlijk nooit weten wie de dader is, dus we moeten maar doorgaan."

Als er een tweede en een derde dag volgt met nieuwe onderhandelingsteksten in ­deze krant, stellen ze samen hardop vast dat dit aanvankelijke brisante lek 'solidariserend' werkt. Als we dit overleven, kunnen we door, is de sfeer.

Zijtafels
Kamerleden van de verschillende partijen - immers specialisten - doen dat ook. Zij komen op hun terrein tot deelvoorstellen. Er is een 'zijtafel' defensie, onderwijs, zorg, enzovoorts.

Om de zijtafel buitenlandse zaken wordt gegrinnikt. De onderhandelaars ontdekken dat daar vier weken gesteggeld is over drie (!) zinnen voor het regeerakkoord over het Israëlisch-Palestijnse conflict. "Ze dachten dat ze dat hele conflict daar aan de tafel moesten oplossen," aldus een betrokkene.

Zwaluwenberg
Om de onderlinge band te sterken, verplaatst het formatiecircus zich eind augustus naar De Zwaluwenberg in Hilversum, een beschutte militaire kazerne waar het achttal onderhandelaars onbespied kan doorwerken. Maar er zijn ook wandelingen in de tuin, een 'koninklijk diner' met meerdere gangen. Iedereen gaat laat naar bed, de stemming is opgewekt.

De volgende dag slaat de stemming echter om, als de financiën op tafel komen. Bij de VVD heeft men het idee dat de anderen overvragen. Zeker Pechtold, die vergaande maatregelen op het gebied van de hypotheekrenteaftrek wil.

Rutte en Pechtold staan zelfs woedend tegen­over elkaar. "Dit ga ik niet meemaken!'' roept Zijlstra.

Om de onrust te sussen, wordt de financiële 'zijtafel' aan het werk gezet. Bijnaam: de 'techneuten', omdat experts als Pieter Omtzigt (CDA) en staatssecretaris Eric Wiebes (VVD) met modellen kunnen komen die alle partijen plezieren.

Langzaam brengt dat de rust terug. Toch vinden Rutte en Zijlstra op het laatst dat de VVD er bekaaid van af komt. In het pakket zit te weinig voordeel voor bedrijven, vinden ze. "Dan schaffen we de dividendbelasting af voor grote buitenlandse bedrijven," stelt Zijlstra voor.

De VVD'er heeft het voorstel onthouden uit een aantal suggesties in een brief van VNO-NCW. Het scheelt de staatskas maar liefst 1,4 miljard euro. Een bittere pil, maar iedereen weet: we moeten de VVD tegemoetkomen zodat ze akkoord gaan met het hele pakket aan belastingmaatregelen. De anderen slikken de mis­gelopen belastingopbrengst.

Grap
Soms worden er grappen gemaakt. Wie gaat dat ene Kamerlid zijn die tegen de eigen coa­litie stemt en daarmee de krappe meerderheid van 76 zetels wegslaat onder de regering? "Wie is de nieuwe Joost Taverne!" is een terugkerende grap, verwijzend naar de VVD'er die eens tegen de fractielijn in stemde.

Zalm krijgt iedereen aan het lachen wanneer er een motto voor het akkoord moet worden bedacht. "Als je christelijke partijen en liberalen bij elkaar zet, is het niet zo moeilijk. Wat dachten jullie van: zonder gemeenschap geen individu." Zelf lacht hij het hardst, slaand op de tafel.

Na ruim 200 dagen krijgen de onderhandelaars ook een fiat van hun Tweede Kamerfracties: het regeerakkoord is rond.

Het wordt aan de onderhandelingstafel gevierd met moorkoppen. Die moeten van Pechtold wel van tafel als er een fotograaf langskomt. Ze willen niet bekend worden als de moorkoppencoalitie.

Dan is de recordbrekend lange formatie ein-de-lijk ten einde. Iedereen is blij dat het klaar is.

Of niet? Een dag na het slot krijgt D66-secondant Koolmees een appje. Het is z'n CDA-evenknie Heerma. "Ik mis je," staat er.

Dit artikel is gebaseerd op gesprekken met elf betrokkenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden