Plus

Hoe idealist Wouter Gortzak (PvdA) eindigt als kop van Jut

Het privéarchief van Wouter Gortzak laat zien hoe de fractievoorzitter van de PvdA 20 jaar geleden het Zwart Beraad trotseerde, en daar een hoge prijs voor betaalde.

Wouter Gortzak eind 1996 in de deelraad van Zuidoost. Leden van het Zwart Beraad hadden in De groene Amsterdammer van oktober de PvdA-fractievoorzitter vergeleken met een 'witte koloniale boer'Beeld Willem Middelkoop

'Zo, nu val ik je waarschijnlijk niet meer lastig,' schrijft Wouter Gortzak op 12 december 1997 aan Eberhard van der Laan. 'Mijn rol in Zuidoost is uitgespeeld. Ik treed met onmiddellijke ingang terug als fractievoorzitter. Dat gezelschap haat me toch als de pest.'

In het briefje aan de fractievoorzitter van de PvdA in de gemeenteraad doet de dan 66-jarige Gortzak kort verslag van het verloop van de vergadering van de avond ervoor, waar de leden in Zuidoost de kandidatenlijst hebben vastgesteld voor de verkiezingen van 1998 voor de stadsdeelraad. Gortzak zelf had een zesde plek op de conceptkandidatenlijst toegewezen gekregen, maar was door de leden weggestemd. Vandaar de bittere aanhef van het briefje: 'De afloop: I'm a loser. Daar ben ik blijkbaar voor in de wieg ­gelegd.'

De ledenvergadering zorgt voor een roemloos einde aan de vier jaar die Gortzak leiding heeft gegeven aan de fractie van de PvdA, de bepalende factor in de politiek en het bestuur in Zuidoost. Een woelige bestuursperiode, niet alleen voor Gortzak.

Het bestuur in het stadsdeel schudt tussen 1994 en 1998 op zijn fundament als gevolg van de roep van een groep Surinaamse en Antilliaanse deelraadsleden en ambtenaren om meer zeggenschap. Als voorzitter van de grootste fractie in de deelraad is Gortzak de ideale kop van Jut voor dit zogenoemde Zwart Beraad.

Apartheid
Het is nota bene de fractievoorzitter die na zijn aantreden in 1994 intern heeft aangedrongen op een betere verhouding tussen zwart en wit in het bestuur in Zuidoost. In een vertrouwelijke discussienota voor de fractie schrijft hij onder meer:

'De vanzelfsprekendheid waarmee witte PvdA-raadsleden contacten onderhouden met witten, en zwarte Zuidoostbewoners met zwarten, is uit den boze. Ieder raadslid onderhoudt contacten in beide gemeenschappen. De feitelijke apartheid moet worden doorbroken.'

Het bestuur van Zuidoost is op dat moment op het oog keurig divers van samenstelling. De PvdA levert een witte stadsdeelvoorzitter, Ronald Janssen, en een zwarte bestuurder, Helen Burleson. Coalitiegenoten D66 en GroenLinks hebben respectievelijk een zwarte bestuurder, Emile Esajas, en een witte bestuurder, Berry Groen, aangedragen.

Ook in de deelraad zijn de verschillende bevolkingsgroepen vertegenwoordigd, maar dat weerhoudt Gortzak er niet van het plan te lanceren dat ieder lid van de fractie een zwarte partijgenoot klaarstoomt voor een toekomstig deelraadslidmaatschap.

Eberhard van der Laan was in de jaren negentig fractievoorzitter van de Amsterdamse PvdA, een functie die de toen dertiger combineerde met een baan als advocaat. Van der Laan had in deze periode zijn handen vol aan de vernieuwing van de fractieBeeld ANP Xtra

De verhouding tussen zwart en wit komt al snel na de start van de nieuwe coalitie onder spanning te staan. Niet bij de PvdA, maar bij D66, waar de fractie laat weten af te willen van de eigen bestuurder. Omdat de fractie wit is, de bestuurder zwart en de gemoederen verhit, wordt al snel de raciale kaart getrokken.

Het conflict leidt tot een scheuring en een wissel binnen de coalitie: de VVD met een piepjonge Eric van der Burg neemt de plek van D66 in. Als het stof weer is neergedaald, stelt Gortzak tevreden vast dat de fractie van de PvdA eensgezind en onbeschadigd uit de kwestie is gekomen.

Dat verandert in het voorjaar van 1996, wanneer Zuidoost een subsidie van 26 miljoen gulden krijgt toegewezen van de Europese Unie. Het bestuur tuigt een aantal commissies op om dat geld te verdelen over de verschillende beleidsterreinen, maar het valt op dat alle leden van die commissies wit zijn. Hevige protesten vanuit met name de Surinaamse gemeenschap leiden ertoe dat de procedure op last van de gemeente wordt stopgezet, en opnieuw van start gaat, nu met een flinke zwarte vinger in de pap.

Sociale oorlog
De protesten tegen de verdeling van de macht in Zuidoost raken ook de zwarte deelraads­leden. Zij worden ervan beschuldigd de belangen van hun achterban te hebben verkwanseld door braaf achter de witte meesters aan te sjokken. Die kritiek leidt tot de oprichting van het Zwart Beraad, met een prominente rol voor drie deelraadsleden van de PvdA: Cliften Codrington, Kris Kanhai en Henry Dors. Dwars door alle partijen heen dringen de leden van de pressiegroep aan op een grotere hap van de macht.

Dat aandringen gebeurt op weinig subtiele wijze, zo blijkt wanneer in oktober 1996 in De groene Amsterdammer van de hand van Stella Braam een interview verschijnt met een aantal leden van het Zwart Beraad. "We zijn het moment van protest voorbij," klinkt het. "We streven nu naar zwarte macht."

Hannah Belliot was begin jaren negentig directeur van het Pedagogisch en Pedologisch Instituut in Amsterdam. In Zuidoost werd ze voorzitter van het Platform Bijlmer. Tussen 2002 en 2006 was ze wethouder van de gemeente AmsterdamBeeld Marc Driessen

En: "Het Zwart Beraad is een sociale oorlog gestart in Zuidoost - en het is alleen aan het Zwart Beraad om die oorlog te stoppen. Die oorlog leidt tot verandering van de positie van die tweederangsburgers. Pas als wij constateren dat we hebben wat ons toekomt, stoppen wij die oorlog."

Het geruchtmakende interview eindigt met een snoeiharde aanval op de fractievoorzitter van de PvdA die in één adem wordt genoemd met de voormalige Zuid-Afrikaanse president Pieter Botha. "Je kan Gortzak vergelijken met Botha. Hier spreekt een witte koloniale boer," zegt een anonieme spreker over de man die uitgerekend na zijn aantreden pleitte voor een einde aan de 'feitelijke apartheid' in Zuidoost. "Mensen als Gortzak zijn het stereotype van alles wat wit Zuid-Afrikaans is."

Bom onder de PvdA
In de media haalt Gortzak zijn schouders op, maar binnenskamers laat hij weten razend te zijn over wat hij omschrijft als een dolksteek in de rug. Eberhard van der Laan probeert hem nog op te monteren met een aan Wouter Botha Gortzak gericht briefje, maar voor de fractievoorzitter is de maat vol. Ook politiek. 'Het Zwart Beraad heeft zich ontwikkeld tot een bom onder de PvdA,' schrijft hij in een memo. Over zijn fractiegenoten: 'Ik wil er zo weinig mogelijk, en in ieder geval niet in een fractie, mee te maken hebben. Wat mij betreft is het finito.'

In de aanloop naar de verkiezingen van 1998 schuift het Zwart Beraad Chas Warning naar voren als kandidaat voor het lijsttrekkerschap, lees: het stadsdeelvoorzitterschap. Warning heeft de afgelopen jaren in Suriname doorgebracht, maar was dagelijks bestuurder in Zuidoost na de oprichting van het stadsdeel. Dat was niet zonder slag of stoot gegaan. Warning onderhield warme banden met de militairen in Suriname en nam stadsdeelvoorzitter Jaap Ruijgers in 1987 mee naar Paramaribo voor een meet-and-greet met Desi Bouterse.

Gortzak beschouwt de kandidatuur van Warning als een poging de afdeling te coupen. Hij heeft zijn oog laten vallen op nieuwkomer Hannah Belliot. Ook zij ijvert voor meer zwart zeggenschap, maar ziet meer heil in samenwerking dan in de confrontatie. Op aandringen van Gortzak heeft zij zich aangemeld als lid van de PvdA. 'Zij mist politieke ervaring, maar daar staat veel wijsheid, inventiviteit, zakelijkheid, een doorleefd zwart-bewustzijn, maar ook een makkelijk bewegen in de 'witte' wereld tegenover,' schrijft haar mentor.

Gortzak ziet een kandidatuur van Belliot als een stap in de richting van de PvdA zoals die hem voor ogen staat: een evenwichtige multi-etnische partij voor een zich goed ontwikkelend multi-etnisch Zuidoost.

In de ogen van het Zwart Beraad is Belliot echter een 'token', een zwarte die door de witte naar voren wordt geschoven om het witte belang te dienen. "Een token is veel gevaarlijker dan een echte blanke die je moet bestrijden," had Kanhai in het interview met Stella Braam opgemerkt. "Maar dat wapen gaan wij uit hun handen slaan."

Grote heibel
Het afdelingsbestuur voorziet 'grote heibel' in het verkiezingsjaar en doet de PvdA-leden van het Zwart Beraad achter de schermen een voorstel om de vrede te tekenen. Of beter: af te kopen. Als Warning zich loyaal zal opstellen, krijgt hij een zetel in de gemeenteraad.

Codrington krijgt een hoge plek toegezegd op de lijst voor de stadsdeelraad, op voorwaarde dat hij zich niet beschikbaar zal stellen voor een plek in het bestuur. Voor Kanhai en Dors wacht een verkiesbare plek. De opstandelingen gaan niet op het aanbod in.

Duidelijk is dat het Zwart Beraad al voldoende macht heeft om het een en ander af te dwingen. In brieven briest Gortzak over de subsidiëring van twee aan het beraad gelieerde organisaties met meer dan een miljoen gulden.

De fractievoorzitter: 'Ik vind dat wat veel om een Zwart Beraad te apaiseren waarvan ik in mei al heb aangetoond dat 't geen ene flikker voorstelt.' Een stukje verder: 'Ik heb grote zin in de fractie eens een bom te gooien. Maar waarschijnlijk ben ik m'n normale incasserende zelf en houd ik kuis mijn mond.'

De ledenvergadering over de kandidatenlijst loopt voor Gortzak uit op een overwinning én een nederlaag. De vergadering schaart zich in overgrote meerderheid achter de kandidatuur van Belliot. Maar als de zesde plek voor Gortzak in stemming wordt gebracht, stappen twee leden van het Zwart Beraad naar voren als tegenkandidaat.

Gortzak verliest van Codrington en trekt zich terug als kandidaat voor een lagere plek. 'Ik kan niet zeggen dat ik gelukkig naar huis ben gegaan,' schrijft hij de volgende dag aan Van der Laan. 'Ik doe maar een paar maanden wat rustiger aan.'

Oud-hoofdredacteur van Het Parool ­Wouter Gortzak werd na een lange journalistieke carrière in 1994 fractievoorzitter van de PvdA in Zuidoost. Zijn ­archief is geschonken aan het instituut voor Sociale Geschiedenis. Wouter Gortzak overleed in 2014Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden