PlusAchtergrond

Hoe het vaccinatiedebat een splijtzwam is binnen families: ‘Het is net als een vechtscheiding’

null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko

Het vaccinatiedebat is een splijtzwam in de samenleving, en zelfs binnen families. De tolerantie tussen gevaccineerden en niet-gevaccineerden loopt terug. Het is als een vechtscheiding, zeggen experts. ‘Blijf het gezamenlijke doel zien.’

Marjolein Houweling (63), volledig gevaccineerd, ging op een zondag aan de slag op haar tuincomplex. Gezellig snoeien en schoffelen, samen met zestig andere tuinders, en rond de middag was het tijd voor een gezamenlijk kopje soep en een broodje.

De lunch zou buiten plaatsvinden. Daarom had ze geen geprint vaccinatieformulier meegenomen – haar telefoon is wat ouder. Maar omdat het plots ging regenen, was iedereen ­welkom in een partytent. Behalve Houweling. Ze mocht haar kopje soep nog wel binnen halen, maar daarna moest ze snel naar buiten, natgeregend onder de regendruppels van een tentdoek, samen met enkele anderen die geen vaccinatie- of testbewijs konden laten zien.

Geen van de medetuinders die lekker warm binnen zat, protesteerde hier tot verbazing van Houweling tegen, en ook onder de buitenblijvers werd eigenlijk niet geprotesteerd. Zo was het leven nu eenmaal. Had ze haar telefoon maar moeten meenemen, of een printje.

Houweling: “Onverwacht kreeg ik de behandeling die ongevaccineerden dagelijks ten deel valt. Het was een harde confrontatie met een werkelijkheid die mij tot dan toe was ontgaan. Ik weet nu hoe het voelt buitengesloten worden.”

Solidariteit is niet bepaald gangbaar dezer dagen. Na meer dan anderhalf jaar corona is iedereen het wel zo’n beetje beu, aan beide zijden van de kloof die het vaccingebruik heeft geslagen in de samenleving, en die ook binnen families en vriendenkringen tot frictie leidt.

Corvee op het terras

Velen hebben in de nabije omgeving zo’n voorbeeld meegemaakt. Het diner met de hele familie in een restaurant, waarbij de niet-gevaccineerde oom in zijn eentje buiten op het terras moet plaatsnemen, waar de rest van de familieleden om de beurt even bij hem gaat zitten, als een corvee. De stiefdochter, waarvan onduidelijk is of ze gevaccineerd is of niet, die tijdens een verjaardag bij binnenkomst al meteen van oma te horen krijgt dat ze zo ver mogelijk van haar vandaan moet gaan zitten, en na nog een paar sneren het feestje maar weer vroegtijdig verlaat. De vader die tegen zijn vaccinweigerende zoon moet zeggen dat hij niet meer welkom is op hun traditionele zondag samen, omdat zijn nieuwe vriendin long covid heeft en hij nu eenmaal geen enkel risico wil lopen.

Het coronavirus is een splijtzwam, misschien nog wel venijniger dan voorheen. Corona begon als een rampspoed, het overkwam ons, en het zoeken naar een schuldige was weinig zinvol. De prioriteit lag bij inperking en uitbanning. Maar sinds de mogelijkheid van massale inenting, en de weigering van een kleine groep daarvan, is het ook ineens mogelijk met de vinger te wijzen. ‘Jouw schuld.’ ‘Niet waar, de jouwe.’

Loopgravenoorlog

Met de invoering van de QR-code hoopte de overheid de kleine minderheid van weigeraars alsnog over de streep te trekken, maar dat is niet massaal gebeurd. Integendeel, de tolerantie loopt terug, de posities zijn ingenomen, als in een medische loopgravenoorlog.

De woede en verontwaardiging van beide ­kanten is te begrijpen, zegt Justin Bernstein, ethicus aan de Vrije Universiteit Amsterdam. In de Verenigde Staten onderzocht hij hoe de ­bevolking daar reageert op ouders die hun ­kinderen weigeren te vaccineren tegen de mazelen. “Daar kunnen velen weinig begrip voor opbrengen. Voor hen is je laten inenten als het betalen van belasting: jouw ­eerlijke steentje bijdragen aan het algemeen ­belang.”

In het geval van het coronavirus zouden gevaccineerden zich zomaar eens nóg pissiger kunnen gaan voelen ten opzichte van de niet-geprikten, vermoedt Bernstein. “In tegenstelling tot bij de mazelen, worden in de coronasituatie mensen die zich wel hebben laten prikken heel direct de dupe van de mensen die dit niet doen. Hun operaties worden uitgesteld, zij moeten om middernacht het café verlaten. Dat voelt niet eerlijk en wekt woede op.”

Bernstein kan ook de boze ongevaccineerden volgen. “Vrijwel iedereen is het erover eens dat een mens zelfbeschikkingsrecht over zijn lichaam heeft. Veel ongevaccineerden denken dat ze zich daarom niet hoeven te laten inenten. Vervolgens hebben ze het idee dat dit recht niet wordt gerespecteerd door de samenleving. Dat is niet niks.”

Ondanks de wederzijdse ontevredenheid is het enkel een groep ongevaccineerden die op wekelijkse basis door de stad marcheert en haar onvrede uit. Een boze beweging gevaccineerden is nog niet op de barricaden gedetecteerd. Af en toe wordt iemand voor wappie uitgemaakt, daar lijkt het bij te blijven.

Hoogleraar sociale psychologie Kees van den Bos spreekt van een ‘asymmetrische polarisatie’. Hij doet onderzoek naar maatschappelijk gedrag in tijden van onzekerheid en crises. “Mensen die besluiten zich niet te laten prikken, doen dat meestal uit individualistische motieven. Dit in tegenstelling tot mensen die wel het vaccin namen en dat vaak vanuit een ­coöperatief idee deden. Zij waren niet per se bang dat zij zelf nou zo ziek zouden worden van het virus, maar vreesden voor hun oude buurvrouw, of wilden helpen de economie weer open te krijgen. En mensen die solidariteit hoog in het vaandel hebben, gaan niet snel in fel verzet.”

Dat betekent niet dat ze niet boos zijn, vult Bernstein aan, maar wel dat ze het wellicht anders aanpakken. “Zij proberen misschien het gesprek aan te gaan met andersdenkenden. Een potje bij elkaar schreeuwen is geen tactische manier om anderen over te halen.”

Maar hoe dan wel? “Praten heeft altijd zin,” zegt advocaat Alexander Leuftink, voorzitter van vFAS, de vereniging van scheidingsmediators. “Juist in familieverband is het mogelijk het gesprek aan te gaan. Maar wel op basis van feiten, zonder broodjeaapverhalen.”

Maar precies die discussie over wat feiten zijn of niet, heeft tot een patstelling geleid, met ­weinig speelruimte aan beide kanten. Leuftink: “Je moet je afvragen, om in mediationtermen te spreken: zijn deze mensen wel bemiddelbaar?”

null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko

Het is als een vechtscheiding, waarbij twee exen al jaren niet meer weten waar de ruzie over begon, en het maar om één ding draait: als de ander maar geen gelijk krijgt. Leuftink: “Daarom probeer je mensen een spiegel voor te houden: zo maak jij je statement, en zo kom jij op mij over. Probeer ook eens in de schoenen van de ander te staan, en niet alleen te bedenken: wat betekent dit voor mij? Zeker als het gaat om een vechtscheiding met kinderen, kijk je ook naar het belang van de kinderen. Hoe zouden zij hierop reageren?”

Blijf altijd het bredere perspectief zien, adviseert Leuftink. “Je moet mensen bewegen naar een gezamenlijk doel. In dit geval dat we allemaal zo snel mogelijk weer ­terug willen naar een normale samenleving. En er zijn alternatieven. Als je je niet wilt laten vaccineren, is het minste dat je voor opa en oma kunt doen een test halen voor het kerstdiner. Die kun je zelfs bij de drogist kopen. Er zijn in elk geval voldoende waarborgen om de kerstdagen goed te laten verlopen.”

Samen die feestdagen doorkomen lukt wellicht beter met het besef dat het te kort door de bocht is om ongevaccineerden met z’n allen maar als schuldigen te bestempelen, zegt socioloog Patrick Brown, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. “De niet-gevaccineerden zijn een heterogene groep, die je niet zomaar over één kam kunt scheren.”

Bovendien zijn de maar aanhoudende coronamaatregelen er niet alleen om mensen te beschermen die er bewust voor kozen zich niet te laten vaccineren, zegt Bernstein: “Je beschermt ook mensen die zich niet kúnnen vaccineren, of bij wie het vaccin ineffectief blijkt.”

Existentiële angst

Het is van groot belang de ander in zijn waarde te laten, zegt Van den Bos. “Ook bij een broer die sceptisch is, zijn informatie van internet haalt en eigenlijk een existentiële angst voelt over wat gebeurt met zijn leven, moet je het opbrengen om te zeggen: let’s agree to disagree, maar ik ben er wel voor je. Je blijft altijd mijn broer, mijn vriend.”

Van den Bos vergelijkt het met een fanatieke liefde voor Ajax of Feyenoord, die families in tweeën scheurt. Van den Bos: “Dan spreek je op een gegeven moment ook af: we hebben het er niet meer over. En als het Nederlands elftal dan speelt, zijn we weer happy met elkaar.”

Zo ver is het nog lang niet. Vooralsnog lopen de besmettingen op en raken de ziekenhuizen voller. Mochten er op enig moment te weinig ic-bedden zijn, dan treedt draaiboek ‘code zwart’ in werking, dat bepaalt op basis waarvan voorrang moet worden verleend. In hoeverre een patiënt iets over zichzelf heeft afgeroepen – bijvoorbeeld door zich niet te laten vaccineren – is daarbij geen criterium.

Ondertussen is er wel een publiek debat over in welke mate de reguliere zorg plaats moet blijven maken voor coronapatiënten. Zo pleitte ic-hoofd Armand Girbes van het Amsterdam UMC donderdag in Nieuwsuur voor een maximum aantal covidbedden op de intensive care. Het wringt dat een covidpatiënt die dertig dagen op de ic wordt verpleegd zo’n tien operaties ‘blokkeert’, stelde hij.

Begrip

Er zijn ook gevaccineerden die begrip kunnen opbrengen voor niet-gevaccineerden, ziet Van den Bos, en vice versa. “Zo heeft iedereen wel iemand in z’n omgeving die niet in complottheorieën gelooft, maar gewoon twijfelt en om gematigder redenen niet overtuigd is. Dat is soms best begrijpelijk.”

Dat zegt ook Bernstein, die de vergelijking met de mazelen er nog eens bijhaalt. “Het vaccin voor die kinderziekte is inmiddels zo algemeen geaccepteerd, dat het lastig is begrip op te brengen voor antivaxers. Hoewel er veel bewijs is dat het coronavaccin veilig en effectief is, is het ­begrijpelijker dat mensen zo’n nieuw middel spannend vinden.”

Of dit begrip ervoor gaat zorgen dat het gros van de samenleving de maatregelen zal blijven slikken, is nog niet gezegd, denken de experts. “Uit onderzoek blijkt dat de mate waarin een ­bevolking vrijheidsbeperkend overheidsbeleid steunt bijna altijd afneemt na verloop van tijd, en nog sneller als er polarisatie meespeelt,” zegt Brown.

Ook Van den Bos voorspelt: “Als er straks weer lockdownachtige maatregelen zouden worden ingevoerd, zou dat dat een hoop chagrijn met zich meebrengen. Ook en misschien wel juist vanuit de gevaccineerden. Maar onstuimig in verzet ziet hij ze niet snel gaan. “Ik denk niet dat de dansschool van Willem Engel zal worden ­belaagd.”

Lees ook

Ze hadden hun twijfels over het vaccin, maar met de toenemende druk vanuit de maatschappij, zetten zij alleen maar meer de hakken in het zand. Deze drie (nog) niet gevaccineerde Amsterdammers vertellen over hun ervaringen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden