Plus

Hoe het klimaat ieders thema werd

Er kraaide twee jaar geleden nog geen haan naar, nu staat het klimaat centraal in de verkiezingscampagnes. Vandaag trekt een klimaatmars door de stad. Waarom maakt Nederland zich hier nu wel druk over?

Beeld Getty Images

Klimaatspijbelaars, klimaathysterie, vliegschaamte, klimaatmars - in no time zijn het gevleugelde uitdrukkingen geworden. Bij de Provinciale Statenverkiezingen is het klimaat het belangrijkste thema.

Hoe anders was dat twee jaar geleden, bij de Tweede Kamerverkiezingen. Toen ging het vooral over immigratie, over identiteit, over de zorg en de woningmarkt. Oud-milieuminister Ed Nijpels voorspelde dat de kiezer zich bekocht zou voelen als na de verkiezingen het 'klimaatkonijn' uit de hoge hoed zou komen. Want dat verstrekkende klimaatmaatregelen genomen moesten worden, dat stond al stond vast.

"Ik had liever geen gelijk gekregen," blikt Nijpels terug. Al bijna een jaar spreken ruim honderd belangengroepen onder zijn leiding over een klimaatakkoord dat in 2030 de CO2-uitstoot met bijna de helft moet terugdringen. Voor- en tegenstanders volgen dit gesprek met argusogen.

Er is bezorgdheid over de betaalbaarheid van de klimaatmaatregelen. Minstens zo breed leven de zorgen over de opwarming van de aarde. Vorige maand protesteerden 15.000 scholieren op het Malieveld. Vandaag houdt de milieubeweging een waarschijnlijk drukbezochte klimaatmars door Amsterdam. Het klimaat staat onbetwist bovenaan de politieke agenda.

In de val getrapt
Dat het binnen twee jaar zo ver is gekomen, komt allereerst door de slepende discussies over het klimaatakkoord. Nijpels verwijt de voorstanders ongelukkig verwachtings­management. Zij zouden de betekenis van het akkoord veel te zwaar hebben aangezet, alsof het om een totale verbouwing van Nederland gaat.

"Zo trapten zij blind in de val die de tegenstanders voor hen hadden opengezet. Terwijl we juist nuchter moeten zijn, de gevolgen zijn te dragen. We hebben 32 jaar de tijd."

Nijpels' analyse: wat er voor de deur staat, is grote delen van de bevolking rauw op het dak gevallen juist omdat er tot twee jaar terug nauwelijks over werd gesproken. "Een deel van de kiezers wist niet dat er vervelende keuzes van ons zouden worden gevraagd. Daar wilden politici de kiezers blijkbaar niet mee lastigvallen."

Toch is het draagvlak voor klimaatmaatregelen groot, zegt hij met een verwijzing naar het opiniepanel van EenVandaag. Zelfs nu de kritiek aanzwelt en meer dan de helft van het opinie­panel zich zorgen maakt over de betaalbaarheid van de maatregelen, vindt een meerderheid het een goed idee om de CO2-uitstoot al in 2030 met de helft terug te dringen. "Bij jong en oud is een gevoel van onrust en een sense of urgency ontstaan over klimaatverandering."

Bij de milieubeweging weten ze maar al te goed welke thema's een gevoelige snaar raken onder de bevolking. Lange tijd was dat niet het klimaat. "Ik zit hier net wat oude posters te bekijken. Toen ging het over de Waddenzee en het oerbos, niet over het klimaat," zegt campagneleider Faiza Oulahsen van Greenpeace.

Pas de laatste jaren is de opwarming van de aarde een thema voor het grote publiek. "Toen ik zeven jaar geleden bij Greenpeace begon, hadden we de Noordpoolcampagne. IJsberen en olierampen spraken wel tot de verbeelding, maar het aantal krantenknipsels over het klimaat was op één hand te tellen."

Extreem grondig
Ze heeft de verandering zien gebeuren. "Medio 2014 is het begonnen," zegt Oulahsen. Een klimaatmars in New York trok 300.000 mensen, onder wie VN-chef Ban Ki-moon en Hollywoodster Leonardo DiCaprio. In de aanloop naar het klimaatakkoord van Parijs in 2015 sprak ook de paus zijn zorgen uit.

"Sindsdien is het exponentieel gegroeid. Ik denk dat het samenvalt met de weersextremen die we steeds meer zijn gaan zien sinds 2014. Klimaatverandering is iets geworden dat mensen voelen en merken. Er zijn steevast records, waar we eerder nog tegen elkaar zeiden: één zachte winter of één overstroming, dat mag je niet wijten aan het klimaat."

Tien jaar geleden werden alarmerende vooruitzichten nog met argwaan bekeken nadat klimaatwetenschappers op fouten waren betrapt. "Vanwege alle kritiek is de klimaatwetenschap nu extreem grondig onderbouwd. Ook werd men heel conservatief bij het voorspellen. Het gevolg is dat het elke keer toch weer sneller blijkt te gaan dan gedacht. Daardoor worden de scenario's nu meteen heel zorgwekkend."

Oulahsen ziet meer ontwikkelingen die het klimaat op de kaart hebben gezet. "Zoals bedrijven die kansen zien, de hele Teslarevolutie. Het kantelen van de markt voor duurzame energie. Dat is veel goedkoper geworden."

Woede en angst
Ze ziet een nieuwe verontruste generatie aantreden. "Jongeren zien en voelen de klimaatverandering als een enorme dreiging. Dit is een issue dat zij echt snappen. Hun woede en angst zie je terug bij die protesten. Zij voelen: wij worden hier genaaid."

Dat het klimaat jarenlang nauwelijks een maatschappelijk thema is geweest, blijkt ook uit peilingen van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). In 2016 leefde de energietransitie niet onder de bevolking.

"Als mensen er al over begonnen, dan bleek dat ze niet het klimaat bedoelden maar de afhankelijkheid van foute landen of de vervuiling," zegt SCP-onderzoeker Paul Dekker. Toch is nu het aantal voorstanders van overheidsuitgaven tegen klimaatverandering hoger dan het in tien jaar geweest is.

Jongeren spijbelen om actie te voeren tegen klimaatverandering. Beeld Remko de Waal

Daarmee is niet gezegd dat het klimaat hoog op de agenda blijft. Tien jaar geleden, na de film An Inconvenient Truth van Al Gore, was het klimaat ook al een groeiende zorg. Zodra de werkloosheid opliep waren er al snel meer tegenstanders dan voorstanders van klimaatuitgaven. "Een duidelijk crisiseffect," zegt Dekker.

In het verleden ebden zorgen over het milieu uiteindelijk weer weg. Dat gebeurde bijvoorbeeld na het onheilspellende rapport Grenzen aan de groei van de Club van Rome in 1972, maar ook toen in de jaren tachtig bossen leden onder zure regen en het gat in de ozonlaag op de agenda kwam te staan.

"Er is een aardige theorie van de wetenschapper Anthony Downs over de aandachtscyclus rond milieuproblemen," zegt Dekker. "Er zijn twee mogelijkheden: of het probleem wordt min of meer opgelost, zoals gebeurde bij de zorgen over kernenergie en zure regen. Of de aandacht van het publiek zakt langzaam weer weg."

Klimaatdrammers
Dekker: "Het is een tamelijk abstracte bedreiging. Dus al gauw komt er kritiek: wat maakt het eigenlijk uit of wij overgaan op duurzame energie, het scheelt toch maar 0,0003 graden. En: in de toekomst komt er vast een nieuwe techniek die dit oplost."

Er is dan ook felle kritiek losgebarsten op de 'klimaatdrammers', een term die door sommige groene politici inmiddels als een geuzennaam wordt gedragen. Onder aanvoering van De Telegraaf, die vrijwel wekelijks op de voorpagina van leer trekt tegen de 'klimaatgekte', wordt de angst voor onbetaalbare maatregelen er fiks ingewreven.

Politici zouden hun 'groene dromen' aan het doordrammen zijn, de burger mag ze betalen. Dit heeft zich de laatste maand vertaald in groeiende scepsis over de opwarming van de aarde en de mogelijkheid daar vanuit politiek Den Haag iets tegen te doen.

Weekblad Elsevier had als een van de eerste media in de gaten dat het klimaat een belangrijk thema zou worden, zegt hoofdredacteur Arendo Joustra. "Je ziet dat mensen radicaliseren rond dit thema. Dat merk je ook als het gaat over het plaatsen van windmolens." De reden is eenvoudig, volgens hem. "Nederlanders raken ongerust als het hun portemonnee raakt."

Schoolreisje
In de zomer van 2018 waarschuwde zowel Klaas Dijkhoff als Sybrand Buma in Elsevier voor de gevolgen van de klimaatmaatregelen. Buma zei dat hij vreesde voor een 'klimaatrevolte', vergelijkbaar met de Fortuynrevolte uit 2002. Het hame­ren op verduurzaming zou ervoor zorgen dat mensen met weinig geld zich 'bezorgd afvragen of hun kinderen nog meekunnen op schoolreisje.'

"Die zorgen zijn reëel," zegt Arjan Vliegent­hart, oud-wethouder in Amsterdam namens de SP en tegenwoordig directeur van budgetvoorlichter Nibud. "Wij krijgen veel vragen van bezorgde mensen. Daarom moeten de gevolgen voor de koopkracht van mensen goed doorgerekend worden."

Woensdag verschijnen de langverwachte doorrekeningen van het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving. Dan moet duidelijk worden of de doelen gehaald worden en in hoeverre burgers en bedrijven opdraaien voor de onvermijdelijke kosten.

Dat voor- en tegenstanders van klimaatmaatregelen elkaar vanuit hun loopgraven bestoken, vindt Vliegenthart niet verwonderlijk. "Vroeger was klimaat een technisch onderwerp, nu is het politiek geworden. Dan krijg je altijd meer emoties."

Toch is het klimaatakkoord niet de enige reden dat dit thema hoog op de agenda is komen te staan. Immers, ook in de landen om ons heen gaan jongeren de straat op of ze spijbelen vanwege het klimaat. Ook daar zijn het twee kanten van een medaille, zegt Dekker. "Je ziet jongeren die zich zorgen maken over hun toekomst. Aan de andere kant staan de gele hesjes en de klacht dat de lasten niet eerlijk worden verdeeld."

Beeld Laura Van Der Bijl

Erg, maar wat zijn de kosten?

Nu het besef doordringt dat klimaatbeleid iedereen gaat raken, zijn de zorgen over de opwarming van de aarde plots minder geworden. Ook steekt klimaatscepsis de kop op: kunnen we vanuit Nederland de opwarming van de aarde wel stoppen?
Begin dit jaar was nog ruim driekwart ronduit bezorgd over klimaatverandering. Eind februari gold dat nog voor zo'n twee derde van de Nederlanders, zo bleek deze week uit een enquête van I&O Research.

Onderzoeker Peter Kanne ziet toenemende polarisatie in de samenleving rond dit thema. Aanleiding is het concept-Klimaat­akkoord dat vlak voor Kerstmis is gepresenteerd. "Mensen zijn bang dat het ze veel geld gaat kosten."

Dit heeft geleid tot wat psychologen cognitieve dissonantie noemen: mensen stellen hun eigen overtuigingen bij en zoeken weerklank bij partijen die de noodzaak van CO2-vermindering in twijfel trekken. Als voorbeeld noemde Kanne de sceptische uitlatingen van Sybrand Buma (CDA), Thierry Baudet (Forum voor Democratie) en Klaas Dijkhoff (VVD) en berichten in De Telegraaf over de gehaktbal die op rantsoen zou moeten. Verder was er politiek geharrewar over de fors gestegen energierekening.

In korte tijd is het aantal voorstanders van klimaatmaatregelen gedaald. Nog altijd vindt 48 procent dat het kabinet meer moet doen tegen broeikasgassen. Daar staat 19 procent tegenover die vindt dat het kabinet hier minder werk van moet maken.

Over een langere termijn bekeken is de steun voor klimaatmaatregelen wel sterk toegenomen, zo blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Dat peilt regelmatig het aantal voorstanders en tegenstanders van overheidsuitgaven voor de aanpak van 'internationale milieuproblemen en klimaatverandering'.

De laatste jaren waren er beduidend meer voorstanders dan tegenstanders. Het saldo kwam hoger uit dan het in tien jaar is geweest, zoals de trendlijn hierboven laat zien. Tussen 2010 en 2014 was het saldo negatief. Toen waren er meer tegenstanders dan voorstanders van klimaatbeleid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden