Plus

Hoe gezond is de Amsterdammer?

Ruim 200 gezondheidsonderzoekers van VUmc en AMC brengen verschillen tussen bevolkingsgroepen en oorzaken van ziekten in kaart. 'Ook gymnasiasten sporten te weinig.'

Karien Stronks wil voorkomen dat mensen ziek worden Beeld .

Je kunt ze dokters zonder witte jas noemen. Ze bestrijden geen ziekte, maar proberen juist gezond gedrag aan te moedigen. Op die manier trachten Karien Stronks en Mai Chin A Paw te voorkomen dat mensen ziek worden. De vrouwen, allebei hoogleraar, zijn de vooruitgeschoven pionnen van de sociale geneeskunde ofwel 'public health' van het Amsterdamse fusieziekenhuis.

In de geneeskunde staat het individu voorop, in de public health staan juist groepen centraal: 'de populatie als patiënt'. Zoals het rijk kijkt naar de prevalentie van ziekten in heel Nederland (in welke groepen komen ziekten voor en in welke mate), zo richten de onderzoeksgroepen van Stronks en Chin A Paw zich onder meer op Amsterdam.

Het leidt tot prikkelende bevindingen. In groepen met een migrantenachtergrond komt meer diabetes voor. In de groep Hindoestanen krijgt zelfs een op de twee suikerziekte. Ook zijn er onder sommige groepen met een migrantenachtergrond meer cardiovasculaire aandoeningen (hart- en vaakziekten).

Verder vond Stronks dat in groepen met een migranten­achtergrond ongeveer een derde het gevoel heeft gediscrimineerd te worden, wat samenhangt met het vaker voorkomen van depressieve klachten. Het gemiddelde inkomen ligt bij die groepen ook lager.

Alcohol en IQ
In Noord, waar meer mensen met een lagere opleiding en met een lager inkomen wonen dan in Zuid, is de gemiddelde levensverwachting 78 jaar. In Zuid is dat 85 jaar. Het lijkt een eenvoudige klus om uit zo'n berg data conclusies te trekken: wie als Latifa in Noord wordt geboren zal vroeger overlijden dan Elisa uit Zuid. En de verklaring daarvoor schuilt dan in de plek waar de wieg staat.

Beeld Laura van der Bijl/Barbara Lateur

"Maar zo kun je het niet stellen," zegt Stronks. "Deze voorbeelden wijzen op verbanden, maar het zijn vaak geen causale verbanden. We kunnen niet zonder meer stellen dat de ene eigenschap de andere verklaart."

En zelfs als meerdere eigenschappen met elkaar samenhangen, kan het in werkelijkheid erg complex zijn. Want is wel naar álle eigenschappen gekeken? Wat is bijvoorbeeld de invloed van intelligentie op publieke gezondheid? Het zou best kunnen dat mensen met een hoog IQ meer op hun gezondheid letten dan mensen met een laag IQ, en dat ze daarom ouder worden.

Intelligentieniveau is niet als variabele meegenomen in de studies van Stronks, dus er is geen pasklaar antwoord op de suggestie. Stronks kan bovendien voorbeelden aandragen die een verband tussen intelligentie en gezond gedrag tegenspreken. In stadsdeel Centrum of Zuid, waar het IQ vermoedelijk hoger ligt dan in Nieuw-West of Noord, wordt meer alcohol gedronken. Iedereen weet dat alcohol slecht is voor lichaam en geest. Met andere woorden: kennis leidt niet vanzelfsprekend tot handelen.

Nog een ander voorbeeld: hoe kan het dat sprake is van overgewicht bij de helft van de Amsterdamse volwassen bevolking, terwijl dat in de jaren tachtig maar bij een kwart voorkwam? "Het intelligentieniveau is er sinds die tijd niet op achteruitgegaan," zegt Stronks. "De verleidingen van eten zijn gewoon te groot. Mensen kunnen geen nee zeggen tegen een permanent aanbod van zoetigheid."

Chin A Paw zegt dat mensen bovendien te weinig bewegen. Ze deed onderzoek onder Nederlandse kinderen: nog geen twintig procent van de jeugd beweegt voldoende. "Op school moeten ze lang stilzitten, en sporten en buiten spelen doen ze te weinig. Daardoor zijn ze minder sterk en lenig dan eerdere generaties kinderen."

Wel constateert Chin A Paw een licht verband tussen kroost van hoger en lager opgeleide ouders: kinderen van hoger opgeleide ouders bewegen over het algemeen iets meer. "Maar ook op de atheneums en de gymnasia zitten genoeg leerlingen die zelden of nooit sporten," aldus Chin A Paw. "Voor alle groepen jongeren geldt dat ze meer moeten bewegen."

Beeld Laura van der Bijl/Barbara Lateur

Stronks en Chin A Paw werken bij hun onderzoeken vaak samen met de Amsterdamse GGD, een tak van de gemeente. Ze vertrouwen hun conclusies niet alleen toe aan wetenschappelijke tijdschriften, ze willen ook dat er in politieke zin iets mee gebeurt. Dat is niet betuttelend, vindt Stronks. "Het staat in de Grondwet dat de overheid de volksgezondheid moet bevorderen."

Hulp van de gemeente
In Amsterdam vinden de wetenschappers doorgaans best een luisterend oor voor hun suggesties. Zo heeft de vorige wethouder Eric van der Burg zich sterk gemaakt voor het uitbannen van suikerhoudende voedingsmiddelen. Hij verbrak in 2014 de publiek-private samenwerking met Nestlé bij een project om kinderobesitas terug te dringen, omdat hij constateerde dat het voedingsmiddelenconcern alleen goede sier wilde maken.

Van der Burg vergrootte de greep van de gemeente op het bestrijden van obesitas bij kinderen. Of het hem in Amsterdam electoraal succes heeft opgeleverd is twijfelachtig, maar het beleid van de gemeente was wél effectief, toonde een onderzoek van de GGD.

Als zelfs een liberale partij als de VVD bereid is om politiek te handelen volgens de inzichten van Stronks en Chin A Paw, gloort er hoop met het nieuwe college van Groen Links, D66, PvdA en SP. Daar hoopt Chin A Paw dan ook op.

"Kinderen moeten meer bewegen en daar kan het nieuwe college aan bijdragen. De stad moet daarop worden ingericht. Denk aan gevarieerde speelplekken, waarbij kinderen kunnen boomklimmen en over slootjes kunnen springen. Er kunnen autovrije zones rondom scholen komen. Denk ook aan fietsroutes in de stad waarbij je geen auto's tegenkomt. En zet op publieke (speel)pleinen een waterkraan, zodat mensen minder in de verleiding komen om frisdrank te kopen."

Mai Chin A Paw Beeld .

Stress in Oost, eenzaam in Zuid

Centrum
Bijna de helft van de 65-plussers met een beperking krijgt geen hulp bij de persoonlijke verzorging.

West
Het harddrugsgebruik is 7 procent toegenomen in vergelijking met 2012.

Nieuw-West
Advies Gezondheidsraad: geen alcohol of niet meer dan één glas per dag. 55 procent van de inwoners voldoet hieraan.

Zuid
Ruim 4800 inwoners zou graag meer sociale contacten willen en bijna 4000 mensen missen een intieme relatie.

Oost
9000 mensen - ruim een op de vijf inwoners - willen hulp voor stressklachten.

Noord
De drie meest gerapporteerde chronische ziekten zijn hoge bloeddruk, gewrichtsslijtage (artrose) en ernstige aandoeningen van nek, schouder, elleboog, pols en hand.

Zuidoost
Bijna de helft beweegt te weinig en ruim 21 procent heeft obesitas (de BMI -de verhouding tussen iemands lengte en gewicht - ligt boven de 30).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.