Plus

Hoe gênante momenten je juist verder kunnen brengen

Struikelen, iets fouts zeggen of met je rok in je panty van de wc komen: gênant! Maar wie zich nooit schaamt, maakt weinig ontwikkeling door, blijkt uit het boek Iedereen Kijkt Naar Me van journalist Melissa Dahl.

Beeld Xaviera Altena

Van de hele schoolreis kan ik me niet veel herinneren, maar wel dat ene moment. Op een zonnige dag speelden we in groepjes van twee of drie klasgenoten op de Hoge Veluwe bij Otterlo levend stratego.

Ik moest plassen, dus hurkte ik achter een bosje, waar ik me onbespied waande. Totdat vanuit het struikgewas verderop ineens keihard ­gelach klonk. Schaterend kwamen een paar jongens ­tevoorschijn.

Als ik terugdenk aan dit extreem gênante moment, krimpt er nog steeds iets samen vanbinnen. Dat is geen ongewoon gevoel, blijkt uit het boek Iedereen Kijkt Naar Me - de psychologie achter ongemakkelijke situaties van de Amerikaanse wetenschapsjournalist Melissa Dahl: sociaal ongemak kan grote impact hebben.

Zelf zette Dahl zich voor schut met een klassieker: terugkomen van het toilet met je rok in je panty. Ze dook in het onderwerp toen ze merkte dat zij en anderen zich wel heel vaak opgelaten voelden of zich schaamden.

Sociaal ongemak lijkt toe te nemen doordat we op Facebook en Instagram vooral een mooi, succesvol beeld schetsen of ­geschetst krijgen. De kloof met onze stuntelende, tekortschietende zelf wordt er groter door. Iedereen mijdt liever afkeuring, afwijzing of bespotting. Sta je toch voor paal, dan helpt het als je weet dat sociaal ongemak een functie heeft en dat er manieren zijn om ermee om te gaan.

Waarom overvalt ons een gevoel van ongemak?
Met mensen omgaan is een soort rol in een toneelstuk. In de buitenwereld proberen we te voldoen aan de norm van een groep en aan verwachtingen van anderen (of die we denken dat anderen hebben). We proberen onszelf zo goed mogelijk te presenteren om aardig, leuk of kundig gevonden te worden. Ongemakkelijke gevoelens ontstaan op momenten waarop de buitenwereld ziet hoe we van rol verwisselen. Of als de indruk die je maakt niet klopt met het beeld dat je van jezelf hebt of de indruk die je wilt ­maken.

Grijpt gêne zo diep in?
De mens functioneert niet solo, maar in een groep. Afgewezen, bespot of buitengesloten worden is daarom een ­ingrijpende gebeurtenis; het raakt aan gevoelens van ­bedreiging van ons voortbestaan. Een sterke prikkeling stimuleert ons emotiecentrum in het brein om dit ­moment op te slaan. Het zegt: er is iets belangrijks ­gebeurd, creëer een sterke herinnering. Ook blijven ­beschamende situaties die niet 'opgelost' zijn - je hebt geen verklaring kunnen geven - ons langer bij.

Heeft je schamen nut?
Jazeker. Wie zich niet regelmatig geneert voor zichzelf, maakt weinig ontwikkeling door. Durf je niet op je bek te gaan of jezelf voor schut te zetten, dan is het ook niet echt mogelijk voluit te leven. Om je dromen waar te maken, zul je het risico moeten nemen te falen of imperfect te zijn.

Daarnaast stemmen gevoelens van sociaal ongemak ­nederig: ze doen beseffen dat je niet het centrum van de wereld bent, maar dat je ertoe doet vanwege de impact die je hebt op anderen. Hoewel we gêne associëren met zwakte, en denken dat het ons minpunten geeft in de ogen van anderen, is het tegenovergestelde het geval. Mensen die gêne of schuldbewustzijn tonen, worden juist sociaal ­hoger aangeslagen, omdat het een aanwijzing is dat diegene zich bewust is van de gevoelens van anderen en er niet op uit is die te kwetsen.

Hoe zorg ik dat ik me niet ongemakkelijk voel?
Niet. Je kunt niet voorkomen dat je een keer de plank misslaat. Ook plaatsvervangende schaamte valt natuurlijk niet te vermijden. Maar belangrijker nog is dat de poging gêne te vermijden je belemmert in het dagelijks leven en afsnijdt van groei.

'De sleutel om je minder ongemakkelijk te voelen ligt dus niet in het nauwkeurig monitoren van je eigen gedrag, om altijd en overal het juiste te zeggen of te doen,' schrijft ­Melissa Dahl. Beter is het om ermee te leren omgaan.

Welke tips geeft Dahl?
Er zijn verschillende manieren voor. Word je gekweld door terugkerende herinneringen aan beschamende situaties, dan helpt het uit te vinden wat de herinnering activeert. Inzicht helpt vaak, zeker als je nog iets kunt doen om het probleem op te lossen (bijvoorbeeld excuses aanbieden of uitleg geven). De scherpe randjes gaan er ook vanaf als je je focust op de niet-emotionele kanten van de herinnering - wat was de Hoge Veluwe mooi!

Aardiger zijn voor jezelf werkt, dus spreek jezelf toe in de tweede persoon en zeg wat je tegen je beste vriendin zou zeggen als die zich belachelijk heeft gemaakt.

En vraag je af of het in de ogen van anderen wel écht zo erg is als het voelt. Bedenk dat het anderen ook overkomt: jij bent niet de enige die pijnlijke situaties meemaakt. En besef: zelden is iemand die zichzelf voor schut zette daaraan doodgegaan.

Went het, afgaan?
Zeker. Jezelf geregeld blootstellen aan situaties die je ­ingewikkeld vindt - in je eentje in een restaurant eten, ­alleen naar de film gaan, op iemand afstappen die je niet kent, over je salaris onderhandelen - maakt je sterker, waardoor je minder emotioneel aangeslagen bent op ­momenten die je niet kunt beïnvloeden.

Recht op je doel afgaan en hardop een ongemakkelijke ­situatie benoemen is ook een goede strategie, want dat haalt voor beide partijen de angel eruit. Als je in je eentje op een borrel bent, kun je iemand die alleen is aanspreken: 'Ik zie dat jij ook een beetje ongemakkelijk in je eentje staat.' Dan is het ijs snel gebroken.

Dahl geeft ook het pijnlijke voorbeeld van een vrouw die vanuit huis een conference call van haar werk meemaakte, toen haar buren besloten tot een potje stomende, luidruchtige seks. De volgende dag meden haar collega's haar als de pest. Pas toen zijzelf excuses maakte en benoemde hoe gênant het voor haar was geweest, bleek dat haar collega's in eerste instantie dachten dat ze porno had zitten kijken. Uiteindelijk konden ze er samen om lachen. En dat, de humor van de situatie inzien, is uiteindelijk de ­beste manier om het lichter te maken, schrijft Dahl. 'Zodra je om jezelf kunt lachen, heb je gewonnen.'

Melissa Dahl: Iedereen Kijkt Naar Me - de psychologie achter ongemakkelijke situaties, Lev., €21,00.

Beeld Xaviera Altena
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden