Plus

Hoe erg maken wij ons zorgen over onze privacy?

Het referendum over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) is geen keuze tussen veiligheid of privacy, zeggen experts. Maar het dwingt wel tot nadenken over wat privacy betekent.

Beeld Mike Ottink

Een achtbaan, noemt Hans de Zwart, directeur van Bits of Freedom, de afgelopen weken. Weinig slaap en veel, heel veel praten over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.

Het zijn hoogtijdagen voor de organisatie die opkomt voor digitale burgerrechten. "Zelden was er zoveel aandacht voor ons onderwerp. Privacy is 'mainstream' geworden." En dat is, ongeacht de uitslag van het referendum, winst voor Bits of Freedom.

Jarenlang was het vechten tegen de bierkaai om zijn boodschap voor het voetlicht te krijgen, zegt De Zwart. "Privacy is geen camerageniek onderwerp: je kunt er nauwelijks beeld bij vinden. Het is ingewikkeld en vereist de nodige voorkennis. Je moet een beetje snappen hoe de digitale wereld werkt."

En maar weinig mensen snappen dat. De Zwart noemt Bits of Freedom dan ook een 'avant-gardeclub', maar hij vindt privacy absoluut geen elitair onderwerp.

"Integendeel zelfs. Het is elitair om je niet druk te hoeven maken over privacy. Je kunt alleen vanuit een geprivilegieerde positie zeggen dat je niets te verbergen hebt. Voor gemarginaliseerde groepen in de samenleving, zoals werklozen, moslims of lhbti's ligt dat anders."

Dat er een referendum komt over de 'sleepwet' dwingt mensen na te denken over hoe we omgaan met informatie die we online delen en wie daar toegang toe heeft. Iets dat we eigenlijk iedere dag zouden moeten doen, vindt filosoof Marjolein Lanzing.

"De technologische ontwikkelingen die onze privacy onder druk zetten gaan zo snel. Door de sleepwet krijgt dit nu aandacht, maar iedereen die Whatsapp of Facebook gebruikt heeft er dagelijks mee te maken."

Zijn de grote techgiganten, zoals Google en Facebook, geen veel grotere bedreiging voor onze privacy dan de overheid? "Het is geen of-of, maar en-en. Dit referendum gaat over het beschermen van burgers tegen een overheid die steeds meer informatie verzamelt. Daarnaast zijn er ook voor bedrijven strengere regels nodig en moeten mensen bewust worden van het belang van online privacy. Dit referendum helpt daar ook bij," zegt De Zwart.

Valse tegenstelling
Voorstanders van de Wiv wijzen op het belang van de extra bevoegdheden voor veiligheidsdiensten. Zo zouden terroristische aanslagen voorkomen kunnen worden. Maar wat woensdag voorligt is helemaal geen keuze tussen privacy en veiligheid, zegt Lanzing.

"Dat is een valse tegenstelling. We hebben privacy nodig om onze veiligheid te waarborgen. Voor lhbti's in landen als Rusland of Oeganda is communiceren via versleutelde chatprogramma's helaas nog steeds essentieel. Dat dat nu niet geldt voor Nederland is geen argument: je weet niet wie hier in de toekomst de baas zal zijn of in de toekomst toegang tot jouw data zal hebben."

Het ingewikkelde voor het nee-kamp bij het referendum: veiligheid is heel concreet, terwijl privacy is een tamelijk abstract begrip is. Mensen hebben de neiging om pas het belang van privacy in te zien als het eenmaal geschonden is. Bij heimelijk opgenomen beelden vanuit de sauna is het glashelder, maar er zijn ook voorbeelden die minder voor de hand liggen."

Als je op het vliegveld opeens hoort dat je tot een hogere risicogroep behoort omdat je een paar keer naar het Midden-Oosten op vakantie bent geweest bijvoorbeeld.

"Als doorsnee burger heb je daar misschien nog nooit mee te maken gehad, maar dat betekent niet dat het niet kan gebeuren," zegt Lanzing.

Vanzelfsprekend recht
Privacy is een grondrecht dat nodig is om je vrij te kunnen bewegen in verschillende sociale contexten, legt Lanzing uit. "Informatie die je deelt met je partner, deel je niet met je werkgever. En dingen die je tegen de huisarts zegt, vertel je niet aan al je vrienden."

"Maar die sociale normen veranderen door technologie, die het mogelijk maakt dat informatie gedeeld wordt in andere contexten. 'Decontextualisering van informatiestromen' heeft dat." Zo kun je screen­shots maken van whatsappconversaties, of oude tweets terughalen die nu een heel andere betekenis hebben.

"Privacy is sinds de Tweede Wereldoorlog een vanzelfsprekend recht geweest voor burgers. Het gaf mensen de mogelijkheid om zich in vrijheid te kunnen ontwikkelen," zegt Jelle de Graaf, lijsttrekker van de Piratenpartij Amsterdam. "Door de sleepwet komt dat onder druk te staan."

De Piratenpartij strijdt al sinds haar oprichting voor het recht op privacy. Dat het referendum over de Wiv op dezelfde dag valt als de gemeenteraadsverkiezingen is dan ook een cadeautje voor De Graaf.

"Vier jaar geleden kwamen we 172 stemmen te kort voor een zetel. Als door dit referendum meer mensen zijn gaan nadenken over het belang van online burgerrechten dan kan dat in ons voordeel werken."

Bits of Freedom telt al op voorhand zijn zegeningen. "Er wordt nu een brede discussie gevoerd over privacy. En hopelijk zal die ook na woensdag doorgaan."

Wat mag de AIVD verzamelen en doorgeven?

Woensdag stemt Nederland ook voor het referendum op de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.

Tegenstanders spreken van de sleepwet. Hij had al van kracht moeten zijn, maar de invoering is om diverse redenen uitgesteld. Het referendum is raadgevend, en de uitkomst kan door politici terzijde worden geschoven. CDA-leider Sybrand Buma voorspelde dat vorig jaar al. Toch leert de ervaring met het Oekraïne­referendum dat politici de uitkomst wel serieus moeten nemen.

Het gaat om een vernieuwing van de wet uit 2002. Die geeft inlichtingendiensten AIVD en MIVD de bevoegdheid om telefoongesprekken via de ether af te tappen en gericht op één individu via de kabel informatie te verzamelen.

Grootschalig de kabel afluisteren mogen de diensten nog niet, maar dat is volgens het kabinet en de veiligheidsdiensten wel nodig omdat bijna alle communicatie via internet gaat. Een update van de wet is nodig om potentiële hack­aanvallen te herkennen of terroristen op te sporen.

Critici vinden de uitbreiding van mogelijkheden voor de AIVD en MIVD veel te groot. Zij spreken over de sleepwet omdat het sleepnet alles in een bepaald gebied opvangt, of het nou verdacht is of niet.

Lubach
De diensten verdedigen zich door te stellen dat er een controle is op alles wat wordt verzameld en dat niet-relevante informatie meteen moet worden vernietigd. Maar verzamelde data mogen ook ongelezen met buitenlandse inlichtingendiensten worden gedeeld.

Amnesty International waarschuwde al dat daaronder ook repressieve ­regimes kunnen vallen. En wat gebeurt er met de vrijheid die mensen voelen om nog bepaalde zoekopdrachten te doen? Is iemand die regelmatig zoekt op 'jihad' al verdacht? Frequente telefoontjes naar familie in Iran of Syrië zijn in elk geval het onderzoeken waard.

De vorig jaar juli in de Tweede Kamer aangenomen wet viel nog onder de mogelijkheid voor het hierna verdwijnende raadgevend referendum. Vijf bètastudenten van de UvA hebben het aangevraagd. Met hulp van onder meer tv-programma Zondag met Lubach wisten ze de benodigde 300.000 handtekeningen te verzamelen.

Een peiling van I&O Research voorspelt een kleine meerderheid voor de wet: 30 procent van de ondervraagden is tegen, 51 procent voor, 19 procent weet het nog niet. Uitzondering zijn jongeren tot 34 jaar: in die groep is slechts 30 procent voor de wet.

Lees ook: Minister Ollongren: 'Heb vertrouwen, bij dreiging is aftappen nodig'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden