Plus

Hoe de onderzoeker boeman werd van de Bijlmerramp

Hij was de kop van Jut van de parlementaire enquête naar de Bijlmerramp. Onderzoeker Henk Wolleswinkel stond voor alles wat bij en vooral na de ramp was misgegaan. Voor het eerst doet hij zijn verhaal. 'Arrogant? Dat zegt me niet zo veel.'

'De nieuwshonger was overweldigend. Dit was een nationale ramp' Beeld anp

'Er is zo langzamerhand sprake van een onwerkbare situatie. De vele smadelijke verhalen hebben geen gunstige invloed op ons functioneren. De grenzen van het incasseringsvermogen komen in zicht. Moreel, motivatie en loyaliteit staan onder druk.'

Drie maanden na de Bijlmerramp schrijft Henk Wolleswinkel, ramponderzoeker van de Luchtvaartinspectie, een brief aan Hanja Maij- Weggen, die als minister van Verkeer politiek verantwoordelijk is. "De minister liep me voortdurend voor de voeten," zegt Wolleswinkel 25 jaar later. "Terwijl ik volgens de wet onafhankelijk ben."

Dus schrijft Wolleswinkel in de brief aan Maij-Weggen: 'Ik raad je met klem aan je aan de gemaakte afspraken te houden.'

Ongewoon
Wat ongewoon, erkent hij, inmiddels 81. Maar hij overhandigt de nooit geopenbaarde brief, om zijn verhaal te ondersteunen. "Je moet in mijn functie een bepaalde onafhankelijkheid hebben. Zodra je gaat draaien, gaat het mis."

En draaien doet Henk Wolleswinkel niet. Niet als hij begin jaren zeventig als enige in de luchtvaartwereld vraagtekens zet bij de veiligheid van de nieuwste luchtreuzen - en op desastreuze wijze gelijk krijgt als volgens een door hem geschetst scenario een toestel neerstort.

Ook niet als hij bij de grootste vliegramp ooit, op Tene­rife, als enige op zoek gaat naar het waarom, in plaats van de KLM-captain aan te wijzen als schuldige. En dus ook niet bij het onderzoek naar de Bijlmerramp of de parlementaire enquête die daarop volgt.

Nieuwshonger
Na de crash in de Bijlmer wordt onderzoeker en directeur van de Luchtvaartinspectie Wolleswinkel voor de buitenwacht ongewild maar onvermijdelijk het gezicht van een overheid die zich met omvang en impact van de ramp geen raad weet.

"Ik wilde zo veel mogelijk openheid geven over het technisch onderzoek. Het was mijn vak niet, maar ik vond dat we persconferenties moesten geven. Wie had het anders moeten doen? De nieuwshonger was overweldigend. Dit was een nationale ramp. Ik had niets te verbergen. Maar verder was er van overheidszijde geen enkele organisatie die de totale ramp omvatte. Omdat ik de enige was die regelmatig openheid gaf, werd ik overal op aangesproken. Op de vracht, de berging of de medische problemen bij bewoners van de getroffen flats."

"Dat waren terechte vragen, maar ik ging er niet over. Ik moest de technische oorzaak onderzoeken. Alles dat daar geen rol bij speelde, legde ik naast me neer."

Verantwoordelijkheid
Maar de mensen en instanties die wel voor zulke vragen verantwoordelijk waren, namen die verantwoordelijkheid volgens hem niet. "Dus kwam het steeds weer bij mij terecht."

Het blijft niet bij vragen. Er komen ook wat hij 'afgewaaide verhalen' noemt. Over mannen in witte pakken, militaire transporten, handjeklap tussen Nederland en Israël. "Iedereen met theorieën, veronderstellingen en verdachtmakingen kreeg meteen gehoor bij pers en politiek."

Dat er zo veel hypothesen en verzonnen verhalen voor waar worden aangenomen, ergert hem weleens. "Ongeduld is een van mijn mindere eigenschappen, dan word ik kortaf. Dat dat dan voor arrogantie wordt versleten, zegt me niet zo veel. Het is in mijn functie erger beticht te worden van draaikonterij."

Enorme gevolgen
"Ik ben zoals ik gebakken ben. Als autoriteit moet je met een bepaalde doelgerichtheid optrekken. Ik heb me in mijn werk altijd voorgenomen een cleane autocraat te zijn die geen emoties kan tonen. En ik heb mijn kinderen geleerd: als je anderen belazert, is dat kwalijk. Maar als je jezelf belazert, is dat onvergeeflijk."

"Tegelijkertijd zat ik overal in de tang: bij de luchtvaartwereld, de politiek, de pers, de samenleving. We moesten zo snel en nauwkeurig mogelijk de oorzaak vaststellen en een oplossing formuleren. Het scheelde weinig of we hadden alle Jumbo's aan de grond gehouden. Dat zou enorme gevolgen hebben gehad."

Een afgebroken motorophanging, vanwege een ontwerpfout­ van Boeing, blijkt de hoofdoorzaak. "We hebben het onderzoek binnen een jaar afgerond. Alle Jumbo's zijn daarop aangepast. Dat heeft Boeing 900 miljoen euro gekost. En toch hebben ze publiekelijk verklaard dat het een goed rapport was."

Obscure onbenulligheden
Maar de buitenwereld ziet het succes niet. Na het Bijlmerrapport blijven onbeantwoorde vragen en 'spookverhalen' rondwaren. "Ik herinner me de discussie over de vliegroute. Wij hadden twee bronnen die vrijwel overeenkwamen: de radar en de vluchtrecorder. Dan komt er zo'n Klaas Wilting die het toestel over Almere heeft zien vliegen. Of mensen die zeggen dat het toestel twee keer over de Bijlmer is gedraaid. Welke relevantie heeft dat? Daardoor is het niet neergestort."

Henk Wolleswinkel in 1992, tijdens een persconferentie over het onderzoek naar de Bijlmerramp Beeld anp

Maar bij de parlementaire enquête die na zes jaar 'aanmodderen met spookverhalen' klaarheid moet geven, wordt de route 'een soort halszaak'. Het leidt tot een memorabel verhoor dat live wordt uitgezonden. "Ik heb toen gezegd dat die route deels uit de losse pols was getekend."

"Die hele parlementaire enquête was overbodig. Het had duidelijkheid moeten geven, maar het werd alleen maar politieke heisa. Er werd bij mijn verhoor alleen ingezoomd op obscure onbenulligheden. Waarom ergens geen handtekening onder stond. Of over de lading. "

Boeman
"Ik had in een voorgesprek al gezegd dat ik daar niet over ging. Maar ze zijn het bewust aan me gaan vragen zodat ik er voor de camera's niet uitkwam. Daardoor werd de indruk gewekt dat mijn hele onderzoek rammelde. Zo kregen ze hun boeman."

In de Bijlmer, bij 'de boom die alles zag', werd naderhand een foto van hem opgehangen met de tekst: 'degenen die het verzwegen zijn misdadigers en mede verantwoordelijk voor onze slechte gezondheid'.

"Dat was redelijk vervelend, meer voor mijn gezin dan voor mezelf. Ik heb bommeldingen gehad, mensen die me opbelden en helemaal over de rooie gingen. Maar ik heb steeds geprobeerd er zo beheerst mogelijk mee om te gaan."

De foto van Wolleswinkel die na het verhoor in Zuidoost werd opgehangen Beeld ANP

Het verhoor laat hem minder goed los. "Ik voelde me vernederd door een commissie waar ik geen groot respect voor had. Meestal kan ik dat soort dingen van me afzetten. Maar toen niet meer. De voorzitter had me gezegd dat ik maar op papier moest zetten wat ik van hem niet mocht zeggen. Noem het arrogantie, maar dat aanbod heb ik geaccepteerd."

Openbaar
Tijdens een langlaufvakantie in Tirol, februari 1999, schrijft hij een brief waar de frustratie van af druipt. Hij kapittelt ook premier Wim Kok, die in het kielzog van de enquête publiekelijk had uitgehaald naar verkeersleiders die informatie over de lading hebben achtergehouden. "Mensen affakkelen die in alle emotie vlak na de ramp dingen hadden gedaan die ze niet hadden moeten doen. Dat kan niet."

Hij kiest voor een open brief. "Ik ben in het openbaar te kakken gezet door de commissie, dan mag ik daar ook in het openbaar op reageren. Dat is mijn karakter. Als ambtenaar je minister-president terechtwijzen not done? Wat Kok deed was not done. Ik heb er verder geen last van gehad. Heel veel mensen vonden het wel mooi wat ik gedaan had."

Een jaar later gaat hij met pensioen. "Ik had nog doorgekund, maar er werd weer gereorganiseerd en daar had ik geen zin meer in. Ik zit hier nu ook niet als een ongelukkig of gefrustreerd man. Ik ben best trots op het onderzoek. Dat is voor mij het enige wat telt; zo'n ramp heeft zich daarna nooit meer voorgedaan."

25 jaar na de Bijlmerramp

De Ghanese gemeenschap in Amsterdam werd zwaar getroffen bij de Bijlmerramp. Toch heeft de ramp ook positieve gevolgen gehad, zegt Kwame Adu-Ampoma.

Binnen een uur waren deze mensen alle drie ter plekke, toen het El Alvliegtuig op 4 oktober 1992 was neergestort op flats Klein-Kruitberg en Groeneveen in Zuidoost. Een brandweerman, bewoner en Leger des Heilshulpverlener kijken terug.

Hier vind je alle verhalen over de herdenking van de Bijlmerramp

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden