Plus Reconstructie

Hoe de geheime 'grijscampagne' totaal ontspoorde

Na het strafontslag van radicaliserings-ambtenaar Saadia a.-T. is het crisis op het Amsterdamse stadhuis. De paniek in de ambtelijke top is groot.

Eberhard van der Laan eerder dit jaar tijdens een debat. Beeld anp

Op 18 januari van dit jaar is burgemeester Eberhard van der Laan op het stadhuis bijeen met het managementteam van zijn directie Openbare Orde en Veiligheid (OOV).

In de vergadering onder meer zijn kabinetschef, Karin van der Wansem, directeur OOV Ruud IJzelendoorn en het hoofd van de afdeling radicalisering en polarisatie Lisa Scheerder.

Onderwerp van gesprek: de grijscampagne, die radicaliserende jongeren met een in het geheim opgenomen vlog op andere gedachten moet brengen.

Van der Laan is boos. Hij begint een litanie over de moskeeën in de stad en de makers van de vlog: zijn ambtenaren Saadia a.-T. en Mounir Dadi. Hij vertrouwt ze niet.

Het zijn moslims en in de filmpjes wordt met geen woord gerept over religie. Hij zegt dat ze er niet objectief in zitten en dat hij 'daar heel emotioneel van wordt'. Hij richt zich tot zijn directeur: Ruud, regel dit.

Het is de start van een niet eerder vertoonde interne crisis bij OOV, waarvan het einde nog lang niet in zicht is.

Absoluut geen 'theedrinker'
Van der Laan was een immens populaire burgemeester, die veel voor de stad heeft betekend. Maar op het stadhuis liet hij ook een andere kant van zichzelf zien. Nu hij er niet meer is, durven steeds meer medewerkers daarvan te getuigen, hoewel niemand dat nog met naam en toenaam wil.

Van der Laan was meedogenloos tegen zijn ambtenaren, zeggen betrokkenen. Tegenspraak werd niet gewaardeerd. Hij zou volgens zijn gesprekspartners wispelturig en achterdochtig zijn: van ambtenaren met een eigen mening dacht hij al snel dat ze er een verborgen agenda op nahielden. Van zijn collega's in het college overigens ook.

Van der Laan sprak veel over Geert Wilders, zeggen medewerkers. Als die aan de macht zou komen, zou zijn antiradicaliseringsadviseur David Kenning volgens hem het land moeten ontvluchten. Ook hijzelf zou aan de kant worden geschoven.

Hij was intensief bezig met websites als GeenStijl en als de dood dat hij net als zijn voorganger Job Cohen zou worden neergezet als een 'theedrinker'.

Ondanks waarschuwingen
Anders dan Cohen had Van der Laan het moeilijk met religie en zeker met de plaats van de islam in de stad. Hij wilde er zo weinig mogelijk mee te maken hebben. Toen hij in 2010 burgemeester werd, was het thema radicalisering juist op zijn retour. De afdeling die zich ermee bezighield, werd ontmanteld.

Wie bleef was Saadia a.-T. Tot zijn grote irritatie bleef zij hem erop wijzen dat het nog niet voorbij was met de fundamentalistische dreiging, bijvoorbeeld vanuit salafistische hoek.

Van der Laan zag haar van meet af aan als een medewerker die vooral bezig was haar eigen baantje in stand te houden. Net als de rest van Nederland werd hij, ondanks de waarschuwingen, verrast door fenomenen als Sharia4Holland en de uitreizigers naar Syrië en Irak.

Worsteling met het leven
De komst van Kenning in 2015 gaf Van der Laan verlichting. De Ier redeneerde dat het gebruik van extremistisch geweld niet voortkwam uit een diep gevoeld religieus besef, maar uit een ontspoord adolescentenbrein van jongeren die getroebleerd in het leven staan en de religie slechts gebruiken om hun daden te rechtvaardigen.

Beeld anp

Naast zijn grote Amsterdam 'DNA-project', waarin jongeren in de strijd tegen radicalisering geleerd wordt te onderhandelen, opperde Kenning Van der Laan in het geheim de 'grijscampagne' te beginnen.

Het was uitgerekend a.-T. die met haar collega Dadi de campagne op poten moest zetten. Via bureau Scholten & Partners huurde het tweetal de Marokkaanse Amsterdammer Saïd J. in om de filmpjes te maken. Een ICT-specialist, die uit eigen ervaring kon vertellen over dreigende ontsporing en zijn worsteling met het leven.

In de loop van 2016, toen de eerste pilots klaar waren, sloeg de achterdocht toe. Niet alleen bij Van der Laan, maar ook bij zijn directeur OOV IJzelendoorn. In de filmpjes werd met geen woord gerept over de islam, terwijl de wereld juist vanwege de islam in brand stond.

Dat dat van meet af aan de bedoeling was leek niet meer ter zake te doen. Wat zou Wilders er immers van zeggen als hij ooit lucht zou krijgen van de campagne? Wat was eigenlijk de verborgen agenda van deze ambtenaar, die al die jaren zo eigenwijs haar eigen gang was gegaan?

Wederzijds onbegrip
IJzelendoorn had zich al eens tegenover Scheerder laten ontvallen dat a.-T. 'een mol van de salafisten' was. Op het stadhuis, zeggen bronnen, zijn de werelden van Marokkaanse en Nederlandse ambtenaren volkomen gescheiden: ze eten apart, zitten apart en praten nauwelijks met elkaar. Het wederzijdse onbegrip is groot.

Scheerder werd, nadat zij 'vrijwillig' ontslag had genomen, vervangen door Nicky Jansen Schoonhoven, een vertrouweling van Van der Laan. Die voerde een serie intensieve gesprekken met a.-T., terwijl IJzelendoorn het gemeentelijke Bureau Integriteit op de zaak zette.

Tot verbazing van betrokkenen verschafte het bureau zich op eigen gezag toegang tot de computer en mobiele telefoon van a.-T.

Daaruit kwamen rekeningen rollen voor een kleine 150.000 euro, via een onbekende bv ProTax betaald aan Saïd J. Verder onderzoek werd niet gedaan, maar het was genoeg om de paniek in de top van de directie toe te doen slaan. De link met de grijscampagne werd niet gelegd.

Vermoed werd dat a.-T. en J. een relatie hadden en er samen vandoor wilden gaan. In werkelijkheid waren het betalingen voor anderhalf jaar filmen, een bedrag dat door sommigen wordt omschreven als 'een koopje'.

Huiszoeking
Eind juni wilde a.-T. de handdoek gooien en ontslag nemen. De zaak zou daarmee met een sisser kunnen zijn afgelopen, ware het niet dat het onderzoek van Bureau Integriteit al liep.

Op 13 juli werd a.-T. geschorst. Terwijl zij dat hoorde werd op haar woonadres een huiszoeking gedaan. Pas eind augustus werd officieel aangifte gedaan en begon het OM een onderzoek, waarvan het nog maar zeer de vraag is of die ooit zal leiden tot een vervolging.

Ook J. werd aangemerkt als verdachte en ook op zijn adres is huiszoeking gedaan. Zijn financiële tegoeden zijn bevroren.

Jansen Schoonhoven schreef ondertussen namens Van der Laan een brief aan de raad, waarin niet alleen melding werd gemaakt van de schorsing, maar ook werd gesteld dat de afdeling gebukt ging onder een 'gesloten cultuur'.

Het was precies het verhaal dat in de media rond ging zingen. Die netwerken, na de moord op Theo Van Gogh in 2004 door a.-T. opgezet als ogen en oren in de stad, zijn nu in hoog tempo uit elkaar aan het vallen door een gebrek aan vertrouwen in het stadhuis.

Onbetaalde rekeningen
A.-T. heeft inmiddels een verzoekschrift ingediend om haar strafontslag ongedaan te maken. Het kort geding daarover is 7 december. Dadi is overgeplaatst naar een andere afdeling. Ook bureau Scholten & Partners is een zaak begonnen, omdat vanaf april de rekeningen niet meer zijn betaald. Dat geding is 24 november.

Van der Laan zei in zijn laatste raadsvergadering, nadat hij eraan had herinnerd dat hij 25 jaar advocaat was geweest: "Als ik iemand voor strafontslag aandraag, heb ik daar redenen voor."

De gemeenteraad praat donderdag verder over de zaak met locoburgemeester Eric van der Burg. Die benadrukte dinsdag dat de 'grijscampagne' nooit is uitgevoerd.

Lees ook: Saadia A.-T. slachtoffer 'witwasoperatie' Stopera | Hoe had de omstreden grijscampagne eruit moeten zien? | Gemeente benadrukt: grijscampagne nooit uitgevoerd

Openbare Orde en Veiligheid

De directie Openbare Orde en Veiligheid is bedoeld om de burgemeester een goede informatiepositie te geven in zijn overleg met politie en justitie.

OOV kwam in 1990 onder leiding te staan van de legendarische veiligheidsadviseur Maureen Sarucco. Zij breidde de afdeling uit van zes ambtenaren naar ruim veertig in 2001 en meer dan honderd nu.

In zijn aard, het gaat immers om zaken die de veiligheid raken, is de directie een nogal naar binnen gekeerde organisatie. Een 'staat in de staat' volgens sommigen, zie zich onttrekt aan de normale spelregels van demo­cratische controle.

OOV houdt zich onder meer bezig met programma's rond prostitutie, zeden­delicten, zware criminaliteit, treiteraanpak en de Top 600 van criminele jongeren.

De afdeling radicalisering en polarisatie is samen met crisisbegeleiding rond voetbalwedstrijden, demonstratie en grote evenementen ondergebracht in het 'crisisteam'.

Dat stond tot januari 2017 onder leiding van Lisa Scheerder en sinds haar vertrek van Nicky Jansen Schoonhoven, een ambtenaar die al sinds 1994 voor OOV werkt en nu voor het eerst mag aanschuiven in het managementteam.

Directeur is sinds januari 2013 Ruud IJzelendoorn. Hij was beroepsmilitair en werkte eerder voor Van der Laan op het ministerie van Binnenlandse Zaken. Op het stadhuis wordt hij ook wel gekscherend 'het vuilnisvat van de burgemeester' genoemd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden