Plus Reconstructie

Hoe de benoeming van favoriet Halsema bijna mislukte

Femke Halsema was dé topfavoriet om burgemeester van Amsterdam te worden. Door politieke intriges, tegenstand in de raad en een verrassende outsider ging het toch nog bijna mis.

Beeld Robin De Puy

Woensdag 27 juni 2018
'Wat is er in godsnaam aan de hand?!' GroenLinks-wethouder Rutger Groot Wassink zit zenuwachtig op zijn werkkamer. Even verderop in de Stopera vergadert de Amsterdamse gemeenteraad al meer dan vier uur in het geheim over de nieuwe burgemeester.

De wethouders, alsmede al het publiek en de pers, mogen daar niet bij zijn. Groot Wassink moet afwachten.

Ruim een jaar heeft hij gewerkt aan de kandidatuur van Femke Halsema (52), die de kroon moet worden op de verkiezingszege van GroenLinks in Amsterdam.

Het zag er goed uit, maar de laatste tijd zingt ook de naam van oud-wethouder Carolien Gehrels rond als belangrijke outsider. Duurt de vergadering daarom zo lang? De wethouder laat een fles wijn aanrukken en wacht gespannen af.

Januari 2017
'Het lijkt erop dat de diagnose weinig reden geeft tot optimisme.' In een brief stelt Eberhard van der Laan zijn 'lieve Amsterdammers' op de hoogte van zijn slechte gezondheid. De onheilstijding maakt duidelijk dat aan zijn tweede termijn een vroegtijdig einde zal komen.

Op de Stopera overheersen de zorg en het verdriet om de ziekte van de populaire burgemeester. Maar de situatie werpt ook praktische vragen op. Wie moet hem tijdelijk vervangen als het niet meer gaat?

Bij verscheidene hoofdrolspelers gaan de gedachten al uit naar de verdere toekomst, als Van der Laan er niet meer is. Dan ontstaat, hoe tragisch ook, een belangrijke vacature. En dus bereiden partijen zich, achter de schermen, voor op de opvolgingsstrijd die onafwendbaar lijkt.

Februari 2017
Politieke leiders van de grote partijen in de raad zoeken contact met hun Haagse kopstukken. Bij de VVD is het overleg op het hoogste niveau, onder anderen met premier Mark Rutte.

Eerst gaan de gesprekken over de kansen van de eigen kandidaten. Omdat een VVD-burgemeester in een progressieve stad onwaarschijnlijk is, worden ook andere gegadigden besproken. De missie waarmee VVD-voorman Eric van der Burg op pad gaat: als de nieuwe burgemeester geen VVD'er is, dan moet die in elk geval niet te links zijn.

Groot Wassink, dan nog fractievoorzitter van oppositiepartij GroenLinks, is ook meteen alert. Op dat moment is D66 weliswaar de grootste partij van de stad, maar hij ziet dat die geen goede kandidaten klaar heeft staan.

Bovendien weet hij dat D66, na een jarenlange vete, de PvdA geen burgemeesterspost gunt. Nog nooit heeft GroenLinks zo'n grote kans gehad om een burgemeester van een grote stad te leveren. Het zou een doorbraak zijn voor de partij, die het tot dusverre moet doen met vooral kleine gemeenten als Schiermonnikoog en Bergen.

Wat hem betreft zijn maar twee vrouwen geschikt: oud-wethouder Andrée van Es en Femke Halsema, die jarenlang de Tweede Kamerfractie leidde. Ook de naam van Paul ­Rosenmöller komt voorbij, die het al in 2010 probeerde. Daar voelt hij niets voor. Andrée van Es (64) is vanwege haar leeftijd ook geen logische kandidaat, waardoor GroenLinks voor Halsema gaat.

Ruim een jaar heeft Rutger Groot Wassink gewerkt aan de kandidatuur van Femke Halsema. Beeld Eva Plevier

De Amsterdamse afdeling van GroenLinks zoekt contact met de landelijke partijtop, maar merkt al snel dat de belangstelling gering is om gezamenlijk te strijden voor Halsema.

Alle aandacht gaat uit naar de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen. Een half uurtje overleg over de belangrijkste burgemeesterspost in Nederland is al teveel gevraagd.

Dan doet Groot Wassink het zelf wel. Eind februari treft hij Halsema in café de Ysbreeker aan de Weesperzijde. Ze kennen elkaar nog uit de tijd dat Jolande Sap GroenLinksleider was in de Tweede Kamer, met Groot Wassink als medewerker.

Over het motief van de afspraak, onder het genot van een paar glazen wijn, wordt niet moeilijk gedaan: op tafel ligt de vraag of Halsema een poging zou willen doen om burgemeester te worden.

De politica-in-ruste houdt zich op de vlakte maar gooit de deur niet meteen dicht. Het zaadje is geplant. De rest van de avond wordt er vooral veel gelachen.

Cruciaal voor de kansen van Halsema zijn de ontwikkelingen bij D66. Kort na de brief van Van der Laan wordt ook daar overlegd over de ontstane situatie. Fractievoorzitter Reinier van Dantzig realiseert zich dan al dat er weinig geschikte kandidaten zijn.

Zijn partij heeft een decennium niet in de regering gezeten en dan droogt de poel met ervaren bestuurders snel op. Eigenlijk is alleen oud-minister Roger van Boxtel in beeld. Van Boxtel en Van Dantzig zijn bevriend en bespreken het idee.

Maar Van Boxtel heeft het geweldig naar z'n zin bij de NS en zou qua leeftijd geen twee termijnen als burgemeester kunnen volmaken. Nadat hij het in 2010 net niet haalde, ziet hij er dit keer bij voorbaat vanaf.

Mei 2017
De volgende vraag die Van Dantzig moet beantwoorden is: wie dan wel? Even nog wordt gedacht aan Kajsa Ollongren, wethouder en loco-burgemeester.

Maar na de goede uitslag van D66 bij de Tweede Kamerverkiezingen in maart 2017, is zijn partij onmisbaar in een nieuw kabinet en Ollongren geldt als een belangrijke ministerskandidaat.

Ook Van Dantzig concludeert dat Halsema wel eens een gooi zou kunnen doen naar de post en kan zich daar wel in vinden. De politica behaalde grote successen in de Tweede Kamer toen Van Dantzig een tiener was en interesse in de politiek begon te krijgen.

Halsema is vanwege haar liberale ideeën een voorbeeld voor Van Dantzig. Kortom: ze is weliswaar van GroenLinks, maar voor hem past Halsema net zo goed bij D66.

Juni 2017
De onderhandelingen voor een nieuwe regeringscoalitie in Den Haag zijn in volle gang als De Telegraaf en RTL het gerucht publiceren dat Alexander Pechtold het burgemeesterschap van Amsterdam zou ambiëren.

De roddel brengt de D66-leider in ernstige verlegenheid, want Van der Laan is weliswaar ziek, maar nog gewoon in functie. Binnen D66 Amsterdam wordt het gerucht met bevreemding gelezen.

Pechtold had Van Dantzig namelijk al lang laten weten dat hij geen gegadigde is voor de post, iets wat de Amsterdamse fractie sowieso al niet echt zag zitten.

Even nog wordt gedacht aan Kajsa Ollongren, wethouder en loco-burgemeester. Beeld Dijkstra bv

De geruchten maken Pechtold zo nerveus dat hij besluit Van der Laan te bellen om te zeggen dat hij de gang van zaken zeer betreurt en dat hij er nooit op uit is geweest. De burgemeester hoort hem beleefd aan. Pas na het overlijden van Van der Laan ontkracht Pechtold officieel zijn vermeende kandidatuur.

Oktober 2017
Opnieuw gaat de aandacht uit naar Pechtold, die in een interview Femke Halsema een geschikte kandidaat voor het burgemeesterschap noemt. Van der Laan is op 5 oktober overleden en er wordt gespeculeerd over zijn opvolging.

De woorden van Pechtold zorgen voor flink gevloek bij de VVD. De liberalen lezen erin dat D66 zelf geen prominente kandidaat inbrengt en zich achter de eventuele kandidatuur van Halsema schaart.

Daarmee worden de kansen voor een liberale burgemeester nog kleiner. Van der Burg had lange tijd hoop op een vernietigende strijd tussen GroenLinks en D66, waarbij een derde kandidaat er met de buit vandoor kon gaan. Iemand van de VVD of desnoods een gematigde PvdA'er. Die route is nu afgesloten.

Binnen de PvdA is de opvolging al die tijd geen onderwerp van gesprek. De partij wil daar niet over nadenken zolang Van der Laan nog leeft. Ook na het overlijden van haar partijgenoot komt de PvdA niet in actie.

Lijsttrekker Marjolein Moorman vindt dat de partij bescheidenheid past na de rampzalige nederlaag bij de Tweede Kamerverkiezingen.

De PvdA zal niemand naar voren schuiven als kandidaat en laat dat weten aan partijgenoten die zich melden vanwege de vacature. Oud-wethouder Carolien Gehrels is een van die partijgenoten.

Ook zij krijgt te horen dat de PvdA geen voorkeurskandidaat naar voren zal schuiven. Toch wil Gehrels een poging wagen, de vacature is haar op het lijf geschreven en ze is een goede bekende van veel partijen in de raad.

In deze tijd spreekt Groot Wassink eindelijk met Jesse Klaver over de belangrijkste burgemeesterspost van Nederland en de kansen voor GroenLinks.

November 2017
Na het vertrek van Kajsa Ollongren naar Den Haag is Eric van der Burg de volgende locoburgemeester die tijdelijk plaatsvervanger wordt. Het is, naar eigen zeggen, het mooiste werk dat hij ooit heeft mogen doen.

Het maakt dat hij serieus en langdurig nadenkt over een sollicitatie. Hij ziet daar vanaf omdat hij als wethouder en lijsttrekker van de VVD bij de naderende verkiezingen te veel weerstand oproept.

Op 8 maart, Internationale Vrouwendag, sluit hij de deur definitief door zich openlijk uit te spreken voor een vrouwelijke burgemeester.

Januari 2018
Twee maanden voor de verkiezingen laat Van Dantzig in beperkte kring weten dat zijn partij geen bezwaar heeft tegen Femke Halsema.

Intussen gaat Van der Burg aan de slag. Hij spreekt af met twee topkandidaten van de VVD: Edith Schippers en Jeanine Hennis. Beide voormalige ministers uit het kabinet Rutte/Asscher maken in zijn ogen een goede kans op steun van de Amsterdamse gemeenteraad.

Hennis heeft geen uitgesproken VVD-profiel en is hiermee te pruimen voor de progressieve partijen in de raad. Schippers is als echte VVD'er minder populair bij de anderen, maar daar tegenover staat een schat aan ervaring als minister. Halsema ontbeert dat.

Van der Burg stelt voor om koffie te drinken in Amstelhoeck, nota bene het café in het stadhuis. Van der Burg denkt dat twee ontmoetingen open en bloot in het hart van de Amsterdamse politiek minder argwaan zullen wekken dan afspraken op een geheime locatie in, pak hem beet, Emmen of Amersfoort.

Na het vertrek van Kajsa Ollongren naar Den Haag is Eric van der Burg de volgende locoburgemeester die tijdelijk plaatsvervanger wordt. Het maakt dat hij serieus en langdurig nadenkt over een sollicitatie. Beeld Tammy van Nerum

Een afspraak in een anonieme hotellobby zou de illusie van een affaire kunnen opwekken, vreest hij.

In de gesprekken komt de belangrijkste vraag op tafel: willen zij namens de VVD solliciteren naar het ambt van burgemeester van Amsterdam? Hennis en Schippers bedanken uiteindelijk allebei, tot teleurstelling van Van der Burg.

Hennis wil iets anders doen en Schippers heeft de koppen geteld. Zij is er onvoldoende van overtuigd dat ze een meerderheid van de gemeenteraad achter haar kandidatuur kan krijgen.

Haar inschatting klopt. Op dat moment vechten D66 en de VVD een harde verkiezingsstrijd uit waarin Van der Burg de betrouwbaarheid van Van Dantzig ter discussie stelt. Tot die tijd zag D66 Schippers best zitten. Maar de liefde tussen de twee liberale partijen is inmiddels bekoeld tot 'min duizend graden', zoals dat in de fractiekamer heet, wat Schippers kansloos maakt.

Na de bedankjes van Hennis en Schippers is het voor Van der Burg duidelijk dat zijn partij de nieuwe burgemeester niet zal leveren. Ook al benadert Onno Hoes, dan tijdelijk burgemeester van de Haarlemmermeer, de Amsterdamse partijleider nog wel: hij wil solliciteren. Maar Van der Burg beseft dat Hoes geen enkele kans maakt.

Bij GroenLinks slaat intussen de schrik om het hart. Halsema geeft een interview aan de Volkskrant, dat gevolgen heeft voor haar kandidatuur. Ze noemt de zwartepietendiscussie overtrokken en veegt de vloer aan met de huidige antiracismebeweging in Nederland, vanwege het gebruik van het begrip 'white privilege'.

Deze uitspraken zijn tegen het zere been van een deel van de GroenLinks-aanhang, maar vooral van identiteitspartijen als Bij1 van Sylvana Simons en Denk. Deze partijen maken grote kans om na de verkiezingen in de raad te komen en dan mogen ze meebeslissen over de kandidatuur van Halsema.

Februari 2018
GroenLinks maakt serieus werk van project-Halsema. Rutger Groot Wassink nodigt Halsema uit bij hem thuis. Ook Femke Roosma, nummer twee op de lijst en beoogd fractievoorzitter, is hierbij aanwezig. Het doel is om elkaar beter te leren kennen. Dat is nodig, want de banden tussen GroenLinks Amsterdam en Halsema zijn niet vanzelfsprekend.

Groot Wassink en Roosma zijn van de uiterst linkse, socialistische tak, met sympathie voor de kraakbeweging. Halsema is meer van de liberale kant. Niet voor niets kroonde de JOVD, de jongerenorganisatie van de VVD, haar ooit tot liberaal van het jaar, tot ontzetting van de Amsterdamse afdeling.

Die verdenken Halsema toch al van liberale sympathieën en een afkeer van de vakbonden, het nest waaruit Groot Wassink afkomstig is. Kortom, er is witte wijn nodig en een goed gesprek. Tijdens die avond lijkt het enthousiasme te groeien bij Halsema.

Maart 2018
GroenLinks wint intussen de verkiezingen en wordt de grootste partij van Amsterdam. Op het hoogtepunt van de overwinningsroes roept Groot Wassink dat de stad een 'groene burgemeester verdient'. Een slip of the tongue, verwijt hij zichzelf later.

April 2018
Op 5 april laat Halsema op Radio 1 weten 'ernstig te piekeren' over een sollicitatie, en kort daarna krijgen de insiders te horen dat ze een poging gaat wagen.

De VVD beschouwt Halsema, ondanks haar uitverkiezing als liberaal van het jaar, toch vooral als te links. Omdat een liberale kandidaat van VVD of D66 is uitgesloten, komt Gehrels in beeld. Een rechtse PvdA'er is in elk geval rechtser dan een liberale GroenLinks'er.

In die tijd gaan meerdere namen rond van kandidaten van de PvdA; de partij beschikt over tal van ex-bewindslieden. Maar tot een concrete sollicitatie komt het niet. Gehrels maakt op eigen kracht wel werk van haar kandidatuur.

Edith Schippers heeft de koppen geteld. Zij is er onvoldoende van overtuigd dat ze een meerderheid van de gemeenteraad achter haar kandidatuur kan krijgen. Beeld anp

Ze kent Eric van der Burg goed, ze zaten tussen 2010 en 2014 samen als wethouder in het college van PvdA, GroenLinks en VVD. Gehrels vraagt hoe hij denkt over haar sollicitatie: moet ze het doen, maakt ze kans en kan ze rekenen op steun van de VVD? Drie keer luidt het antwoord 'ja'.

Voor de VVD is Gehrels de perfecte PvdA-kandidaat: als wethouder van Economische Zaken maakte ze zich sterk voor de komst van buitenlandse bedrijven naar de stad en verwelkomde zij nieuwe hotels. En ze komt uit het bedrijfsleven.

Dit plaatst de PvdA voor een duivels dilemma; nu doet er tóch een partijgenoot mee. Als de fractie voor Halsema stemt, dan laat ze een partijgenoot vallen; als ze voor Gehrels stemt, dan steunt ze coalitiegenoot GroenLinks niet. De PvdA besluit het een vrije kwestie te maken: alle leden mogen zelf weten op wie ze stemmen.

Inmiddels is de officiële zoektocht naar een nieuwe burgemeester begonnen. De gemeenteraad is geïnstalleerd en op 10 april volgt de vertrouwenscommissie, waarin alle twaalf partijen één vertegenwoordiger krijgen. Intussen werken achter gesloten deuren GroenLinks, D66, PvdA en SP aan een nieuw college. Ze maken geen afspraken over een nieuwe burgemeester.

Dit is cruciaal voor de kansen van Gehrels, en tegelijk het bewijs dat de PvdA goed heeft nagedacht over de te volgen strategie. Want als de partij wel vroegtijdig een kandidaat had omarmd, waren de overige coalitiepartners waarschijnlijk niet zo toeschietelijk geweest om de burgemeestersbenoeming buiten de coalitieafspraken te houden. Nu is alsnog serieus perspectief op een PvdA-burgemeester.

De gemeenteraad stelt vlak na de verkiezingen een profielschets op. Amsterdam zoekt een ervaren kandidaat, met humor en relativeringsvermogen, die de personificatie is van de wapenspreuk van Amsterdam: Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig. Op maandag 16 april gaat de vacature online, sollicitanten kunnen zich melden.

Mei 2018
De inschrijvingstermijn is inmiddels gesloten, maar wordt plotseling heropend door commissaris van de Koning Johan Remkes. De vertrouwenscommissie vindt dat het aantal geschikte kandidaten dat zich heeft gemeld, te beperkt is gebleven.

Hier wreekt zich al de versnippering in de nieuwe gemeenteraad, die na de verkiezingen uit nieuwe partijen en nieuwe leden bestaat. Dit leidt tot tegenstellingen en onervarenheid.

Johan Remkes, commissaris van de Koning, krijgt het verzoek een persbericht uit te sturen dat de termijn met twee weken wordt verlengd. Dat is tegen zijn zin, want hij weet dat deze verlenging schadelijk is voor de nieuwe burgemeester.

Uiteindelijk solliciteert een veelvoud aan kandidaten, maar de twee hoofdrolspelers, Gehrels en Halsema, hebben hun brief dan al verstuurd. Met de belangrijke kandidaten vinden gesprekken plaats in een hotel in Groningen.

Juni 2018
Tijdens de geheime raadsvergadering blijkt het verzet tegen topfavoriet Halsema groter dan verwacht: de vertrouwenscommissie zet Gehrels op de eerste plek van de voordracht, Halsema op twee. Dit betekent dat de meerderheid van de twaalf fracties de PvdA'er steunt.

Voor de VVD is Gehrels de perfecte PvdA-kandidaat. Beeld anp

Maar dit hoeft niet noodzakelijkerwijs te leiden tot een meerderheid in de raad, dus Halsema maakt nog kans. Net zoals Eberhard van der Laan in 2010 de stemming in de gemeenteraad won, nadat Annemarie Jorritsma de nummer één was van de vertrouwenscommissie.

Maar Gehrels is een tegenkandidaat die bij veel partijen goed ligt. Ze heeft een minder uitgesproken profiel dan Halsema en is daardoor acceptabel, zelfs al is ze van de PvdA. Van der Burg steunt haar en zal voor haar pleiten.

De discussie duurt een slopende 4,5 uur. Hoezeer Groot Wassink de kandidatuur had voorgekookt, hij wordt op zijn kamer ineens minder zeker van zijn zaak. Gaat Van der Burg hem hier een loer draaien? En wat doet de PvdA?

Het is duidelijk dat tegenstanders aan de buitenwereld willen tonen dat de keuze voor Halsema niet zonder slag of stoot is gemaakt. Maar met zijn rücksichtslose pleidooi voor Gehrels en dus tegen Halsema krijgt Van der Burg uiteindelijk minder steun dan hij had gehoopt. Na de geheime stemming blijkt dat een ruime meerderheid toch voor Halsema heeft gekozen.

Nadat Halsema op de hoogte is gesteld, maakt plaatsvervangend raadsvoorzitter Rik Torn om 19.13 uur een eind aan een strijd die bijna anderhalf jaar heeft geduurd. Hij roept 'F. Halsema' uit tot de voorkeurskandidaat van de gemeenteraad.

Reactie Gehrels

"Het was een publiek geheim dat ik bij de laatste twee ben gekomen," zegt Carolien Gehrels.

"Maar er kan er maar één winnen, en daarom heb ik Femke dan ook van harte gefeliciteerd met dit prachtige ambt. Vanuit mijn huidige rol bij Arcadis zal ik goede en mooie dingen voor de stad blijven doen."

Meer over de benoeming van Femke Halsema

Femke Halsema heeft nu al een valse start als burgemeester

Je zou Halsema een geboren politica kunnen noemen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden